اعتکاف/ حمیده سالارزاده
هیچ گنجی بی دد و بی دام نیست جز به خلوتگاه حق، دل رام نیست
مهمترین راه برای عبادت همان خلوت است. هر چه انسان از کثرت فاصله داشته باشد در عبادت کامیابتر است. اعتکاف زمینهی چنین خلوتی را فراهم میکند و فرصت و مجالی میدهد برای پرداختن به امور نفس خویش و جلوهگری نور محبّت خدا در اعماق سرای وجود، تا انسان بدون دلواپسی از کارهای انجام نشده و وابستگیهای روزمرّه، خود را در سرای معبود خویش نظارهگر باشد. پیامبر اکرم(صلّیاللهعلیهوآلهوسلّم) میفرماید:« َفْضَلُ النَّاسِ مَنْ عَشِقَ الْعِبَادَهَ فَعَانَقَهَا وَ أَحَبَّهَا بِقَلْبِهِ وَ بَاشَرَهَا بِجَسَدِهِ وَ تَفَرَّغَ لَهَا؛ با فضیلتترین مردم کسی است که عاشق عبادت باشد و با اشتیاق تمام عبادت را به آغوش بکشد و با جسمش آن را دوست بدارد و برای آن فراغتی به وجود بیاورد». (مجلسی، ص۲۵۲)
معنی اعتکاف
«اعتکاف» در لغت از مادّهی «عکف» به معنای توقّف در جایی است یا به معنای اقبال به سوی چیزی بدون انصراف است. (راغب اصفهانی) در اصطلاح عبارت است از اقامت سه روز یا بیشتر در مسجد به قصد عبادت یا قربت با شرایط مخصوص. (نجفی، ص ۱۵۹)
پیشینهی اعتکاف
مراسم اعتکاف، به زمان حضرت ابراهیم(علیهالسّلام) بر میگردد و بعد از او، در بعضی از شریعتها و در زندگی برخی از صالحان مانند حضرت مریم و زکریا(علیهمالسّلام) به چشم میخورد. خداوند متعال در قرآن میفرماید: «وَ عَهِدْنا إِلى إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ أَنْ طَهِّرا بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَ الْعاکِفِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُود» و ما به ابراهیم و اسماعیل امر کردیم که خانهی مرا برای طواف کنندگان و مجاوران و رکوع کنندگان و سجده کنندگان، پاک و پاکیزه کنید. (بقره/ ۱۲۵)
با ظهور دین اسلام، این امر شکل تازهای به خود گرفت و در میان مسلمانان، به عنوان یک عبادت مستحب با آداب و شرایط خاص رایج شد.
شرایط صحّت اعتکاف
۱.معتکف عاقل باشد؛
۲.با قصد قربت باشد؛
۳.اعتکاف حدّاقل سه روز متوالی باشد؛
۴.از مسجد بدون عذر خارج نشود؛
۵.دریکی از مساجد چهارگانه و یامسجد جامع شهر باشد؛
۶.اگر اعتکاف با حقّ شوهر منافات داشت، با اجازهی او باشد؛
۷.اگر اعتکاف باعث اذیّت و آزار پدر و مادر شود، با اجازهی آن دو باشد. (حسینی، ص ۳۱)
ویژگیهای اعتکاف
۱.خلوتی برای عبادت: آنچه انسان در تنهایی و خلوت از عبادت میچشد و درمییابد، بسیار ارزشمندتر و شیرینتر از چیزی است که در میان اجتماع از عبادت درک میکند. بهترین بهرهی خلوت، انس با خداوند و محبّت اوست.
۲.فرصتی برای تفکّر: یکی از راههای رسیدن به کمال مسألهی تفکّر است. تفکّر در آیات و نعمتهای الهی، تأمّل کردن در احوال نفس خود، تفکّر در تاریخ گذشتگان و… نه تنها یک عبادت به شمار میرود، بلکه به عنوان روح عبادات و برترین عبادت ها مطرح است. انسان معتکف، فارغ از دشواریها و درگیریهای اجتماع، در خلوتی امن و ساکت، فرصت بسیار خوبی در اختیار دارد تا در بارهی ملکوت عالم بیندیشد و به اسرار در پردهی عالم پیببرد. امام علی(علیهالسّلام) میفرماید: «تفکّر پیرامون امر خداوند متعال، عبادت است». (آمدی، ص۲۹۰)
۳.عاقبت به خیری و نجات از جهنّم: از فضیلت و عظمت اعتکاف است که انسان میتواند خود را از آتش جهنّم برهاند. در حدیث نبوی میخوانیم: «مَنِ اعْتَکَفَ یوماً اِبْتِغاءَ وَجْهِ اللهِ جَعَلَ اللهُ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ النّارِ ثَلاثَهَ خَنادِقَ؛ هر کسی روزی را برای خدا اعتکاف کند، خداوند بین او و آتش جهنّم سه خندق فاصله قرار میدهد». (بیهقی، ص ۴۲۴)
۴.پاداش بی حساب: برای هر عملی از دیدگاه خداوند متعال پاداشی قرار داده شده است. یکی از اعمالی که پاداش آن بی حدّ و مرز است اعتکاف میباشد. در حدیثی آمده است: «اَلمعتَکِفُ یَعْکِفُ الذُّنوبَ وَ یَجری لَهُ مِنَ الأجْرِ عامِلِالحَسناتِ کُلِّها؛ معتکف گناهان را متوقّف نموده و اجری بسان اجر انجام دهندهی تمام نیکیها دریافت میدارد». (هندی،ج۸،حدیث۲۴۰۱۲ ) و این پاداش آنگاه دو چندان خواهد شد که در کنار اعتکاف، روزهی ماه رجب را هم اضافه کنیم و آن گاه معنای «اَینَالرَّجَبیُّون» روشن میشود. حضرت صادق(علیهالسّلام) میفرماید:«اِذا کانَ یَوْم الْقِیامهِ نادی مُنادٍ مِن بَطنانِ الْعَرشِ أیْنَ الرَّجَبیُّون؟ یَقُومُ اُناسٌ یضیءُ وُجُوهُهُم لِأهلِ الجَمعِ عَلی رُؤُسِهِم تیجانُ المُلکِ و ذَکَرَ ثَواباً جزیلاً الی أن قالَ: هذا لِمَن صامَ مِن رَجَبٍ شیئاً وَ لَو یَوماً مِنْ اَوَّلِهِ اَوْ وَسَطِهِ اَوْ آخِرِهِ؛ وقتی روز قیامت شد، ندا کنندهای از درون عرش صدا میزند کجایند رجبیون؟ پس گروهی، که چهرهی آنان بر جمعیّت درخشان است و تاج شاهی بر سر دارند، به پا خیزند. آن گاه امام صادق(علیهالسّلام) ثوابهای زیادی نام برد و بعد فرمود: همهی اینها برای کسی است که قسمتی از ماه رجب را روزه بگیرد، اگر چه یک روز در اوّل یا وسط یا آخر آن باشد». (مجلسی، ص ۴۱)
۵.حضور در مسجد: مسجد یکی از مکانهای مقدّسی است که در اسلام دارای جایگاه والایی میباشد. یکی از مهمترین و پاکترین مکانها برای خلوت و راز و نیاز با معشوق عارفان است و عاشق تنها در این مکان است که میتواند نهایت بهره را از دلنوازی معبود به دست آورد؛ لذا شخص معتکف در این مکان پاک و مقدّس از این فضیلت بهرهمند میشود.
احکام اعتکاف
۱. اعتکاف واجب است یا مستحب؟
همهی مراجع: اعتکاف در اصل، یک عمل مستحبّی است؛ ولی ممکن است به سببی مانند نذر، عهد یا قسم واجب شود.
۲. آیا در هر زمان که بخواهیم میتوانیم معتکف شویم یا زمان خاص دارد؟
همهی مراجع: در هر زمان که روزه صحیح باشد، اعتکاف نیز صحیح است. اعتکاف زمان خاصّی ندارد؛ ولی بهترین زمان برای انجام آن، ماه مبارک رمضان به ویژه دههی آخر آن است.
۳.تعداد روزهای اعتکاف معیّن است، یا به دلخواه خود شخص است؟
همهی مراجع: حدّاقل اعتکاف سه روز است و حدّاکثر آن به دلخواه شخص است؛ لکن هر دو روز که به اعتکاف اضافه شود، روز سوم آن واجب میگردد.
۴. آیا قطع اعتکاف گناه دارد؟
همهی مراجع: اگر اعتکاف واجب باشد و یا دو روز اعتکاف مستحبّی را گذرانده باشد و بخواهد اعتکاف را به هم بزند، معصیت کرده است. (العروه الوثقی ، ج ۲ احکام اعتکاف)
فهرست منابع
*قرآن کریم
۱.بیهقی، ابوبکر احمد بن حسین، شعب الایمان، دارالکتب العلمیه، بی تا.
۲.تمیمی آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، قم: دفتر تبلیغات قم،۱۳۶۶.
۳.راغب اصفهانی،حسین بن محمّد ، معجم مفردات الفاظ القرآن، لبنان: دارالعلم، ۱۴۱۲ق.
۴.طباطبایی، سیّد محمدکاظم، العروه الوثقی معتعالیقالامام الخمینی، مؤسّسهی تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۴۲ق.
۵.مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، مصحّح :جمعی از محقّقان، بیروت: داراحیاءالتراث العربی،۱۴۰۳ق.
۶.نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام، لبنان: دار احیاء التّراث العربی، بی تا.
