اسماء بنت عمیس

اسماء بنت عمیس

*محدثه هاشمیان فر

اسماء بنت عمیس یکی از بانوان نمونه‌ی تاریخ صدر اسلام بود که در عصر جاهلیت به دنیا آمد. آن زمان که اعراب، دختران خود را زنده به گور می‏کردند، به لطف الهی اسماء در خانواده‏ای مؤمن به دنیا آمد و از مرگ نجات یافت. پدر وی عمیس و مادرش هند افرادی خداشناس بودند که فرزندان دختر زیادی داشتند و آن‌چنان در تربیت آن‏ها کوشیدند که دخترانشان از نظر ایمان و عفّت در شهر مکّه صاحب شهرت شدند. [۱]

مقام و منزلت چند تن از این خواهران به قدری بود که رسول خدا (صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله‏) درباره‌ی ایشان می‏‏فرماید: «خداوند رحمت کند خواهران اهل بهشت را: اسماء بنت عمیس که همسر جعفر بن ابیطالب بود، سلمی که همسرحمزه بن عبدالمطلب بود و امّ الفضل لبابه که همسر عباس بن عبدالمطلب بود و امّ‌المؤمنین (همسر پیامبر) میمونه بنت حارث[۲]».

اسماء بنت عمیس به واسطه‌ی ایمانی که داشت با جعفر بن ابیطاب پسر عموی پیامبر ازدواج کرد. این زوج جوان به واسطه‌ی خلوص نیّت و نزدیکی بسیاری که با نبیّ اکرم (صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله‏) داشتند پس از شنیدن ندای اسلام جزو نخستین کسانی بودند که به دین اسلام مشرّف شدند و در دوّمین مرحله‌ی هجرت، همراه عدّه‏ای از تازه مسلمانان به سرزمین حبشه هجرت کردند. [۳]

اسماء و جعفر در سرزمین حبشه با سختی‏ها و مرارت‏های بسیاری مواجه شدند، امّا به خواست خدا در همان جا صاحب فرزندانی به نام‏های عبدالله، محمد و عون شدند [۴] که وجود این کودکان در آن دیار غریب مایه‌ی دلگرمی و نشاط آن‏ها گردید و تحمّل رنج این سفر را برایشان آسان‏تر ساخت.

پس از گذشت سیزده سال زندگی درحبشه درحالی که حدود هفت سال از هجرت پیامبر اکرم(صلی‏الله‏علیه‏و‏آله) به مدینه می‏گذشت و مسلمانان در جنگ خیبر به پیروزی رسیده بودند، اسماء و جعفر همراه سایر مسلمانان وارد شهر مدینه شدند و رسول خدا (صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله) را بسیار خشنود ساختند.[۵]

جعفر بن ابیطالب برادر امیر المؤمنین علی(علیه‏السّلام)، یکی از مردان شجاع، رشید و از جنگاورترین افراد زمان خویش بود. وی نه تنها از جهت خلق و خو و ظاهر بسیار شبیه رسول خدا(صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله‏و‏سلّم) بود[۶] بلکه همواره یار و مدافع نبیّ‌اکرم(صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله‏و‏سلّم) و شخصیّتی بسیار باهوش و زیرک بود که در حبشه از جان تازه مسلمانان به خوبی دفاع کرد و نظر نجاشی پادشاه حبشه را به سمت مسلمانان جلب نمود[۷]. این زوج جوان زندگی بسیار خوبی در کنار یکدیگر داشتند اما این دوران طلایی از عمر اسماء و جعفر چندان طول نکشید و جعفر بن ابیطالب در جنگ با سپاه روم به شهادت رسید[۸].

پس از شهادت جعفر، اسماء بسیار اندوهگین شد. خانواده‏اش بدون سرپرست ماندند و مجبور بود مسئولیت‌های مهمّ زندگی یعنی تربیت فرزندان و تأمین معاش آن‌ها را به تنهایی بر عهده بگیرد. این کار برای یک زن جوان بسیار دشوار بود، امّا رسول‌خدا (صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله‏و‏سلّم) اسماء را تنها نگذاشت و در مواقع لزوم به یاریش می شتافت. [۹]

مدّت زمانی از شهادت جعفر گذشت. اسماء تصمیم گرفت برای پرورش بهتر فرزندان ازدواج کند و کودکانش را از نعمت داشتن پدر محروم نسازد؛ در نتیجه با وساطت رسول اکرم(صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله‏و‏سلّم) اسماء با ابوبکر بن ابی قحافه که از یاران حضرت بود ازدواج کرد[۱۰].

پس از رحلت رسول خدا(صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله‏و‏سلّم) و خلافت غاصبانه‌ی ابوبکر، اسماء تسلیم افکار همسر نشد و در حقّانیت عقایدش تردید نکرد. اسماء می‌دانست که مردم اسیر ظواهر فریبنده‏ی دنیا شده‏اند و خاندان نبوّت را تنها گذاشته‏اند به همین دلیل بسیار به دیدار ایشان میشتافت، از ایشان دل‌جویی ‏نموده و در مواقع لزوم از حقوقشان دفاع می‏کرد[۱۱].

در جریان غصب فدک توسّط ابوبکر و هم‏دستانش، اسماء همراه فاطمه (سلام‏الله‏علیها) به مسجد رفت و در حضور مهاجر و انصار شهادت داد که فدک تنها میراث پیامبر اکرم (صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله‏و‏سلّم) برای دخترش فاطمه است[۱۲]. در آن مجلس اسماء علیه شوهرش سخن گفت و مقابل چشم همه‌ی مردم از حق پاک‏ترین و مظلوم‏ترین انسان‏های عالم دفاع کرد[۱۳].

بعد از آن هم وقتی درب خانه حضرت علی (علیه‌السّلام) به آتش کشیده شد و فاطمه(سلام‏الله‏علیها)پشت درب خانه به شدّت مجروح و زخمی گشت، باز هم اسماء اهل بیت را تنها نگذاشت او رفت و آمد بسیاری به خانه ایشان داشت و از حضرت زهرا(سلام‏الله‏علیها)پرستاری می‏نمود. در همین روزها وقتی اسماء متوجّه ناراحتی حضرت شد که به خاطر مشخّص بودن اندامش از بالای کفن پس از وفات نگران است، با توجه به آن چه در حبشه دیده بود تابوتی برای بانو ساخت که ایشان را بسیار خوشحال نمود[۱۴]. اسماء حتّی در زمان وفات فاطمه (سلام‏الله‏علیها) نزد ایشان بود و بنا به وصیّت ایشان همراه مولا علی (علیه‌السّلام) جنازه‌ی حضرت را غسل داده، کفن نمود[۱۵].

دیگر زندگی در خانه‌ی ابوبکر که دشمن سرسخت حضرت و از عوامل شهادت فاطمه (سلام‏الله‏علیها)بود برای اسماء بسیار سخت شده بود. او بسیار بردبار و صبور بود که توانست در خانه‌ی دشمنِ بزرگوارترین بانوی عالم زندگی کند و از خانه‌ی آن مرد ظالم کوچ ننماید[۱۶].

در این دوران با توجّه به رفتارهای شجاعانه‏ای که اسماء در دفاع از اهل بیت نموده ، در میان مهاجر و انصار فضیلت یافته و بسیار مود توجّه قرار گرفت[۱۷]. اسماء فهمیده بود که اشخاصی به بهانه‌ی ازدواج با وی قصد دارند موقعیت خود را محکم ساخته و از جایگاه او سوء استفاده کنند، به همین دلیل برای جلوگیری از این اتّفاق وقتی پس از شهادت فاطمه (سلام‏الله‏علیها) و مرگ ابوبکر، حضرت علی (علیه‏السّلام) از اسماء خواستگاری کرد بسیار خوشحال شد و به ایشان پاسخ مثبت داد[۱۸].

در نتیجه اسماء به خانه‌ی مولا رفت و همراه فرزندش محمد بن‏ابی‏بکر که تنها سه سال داشت به خدمت فرزندان فاطمه (سلام‏الله‏علیها) رسید. در خانه‌ی حضرت، اسماء صاحب دو فرزند پسر دیگر به نام‌های محمد و عون شد[۱۹] و بدین طریق ارتباط و پیوند خویش را با جانشین رسول خدا(صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله‏و‏سلّم)  عمیق‏تر و محکم‏تر احساس نمود.

در دوران ممنوعیت نقل احادیث نیز اسماء از خلفای زمان نترسید و از جمله اندک زنانی بود که به نقل احادیث نبوی پرداخت[۲۰]. در آن دوران اسماء به دلیل مظلوم واقع شدن حضرت علی(علیه‏السّلام) بیشتر احادیثی را که در مورد فضایل مولا شنیده بود از جمله حدیث غدیر، حدیث رشد شمس و احادیث دیگری را برای مسلمانان ذکر می‏نمود[۲۱].

اسماء بنت عمیس مادری نمونه بود زیرا توانست فرزندانی وارسته و پرهیزکار تربیت کند. با تلاش‏های اسماء پسران جعفر‏بن ابیطالب از شیعیان و محبان واقعی حضرت علی(علیه‏السّلام) و از صحابه و یاران ایشان گردیدند[۲۲]. هم‌چنین اسماء، محمد‏بن‏ابی‏بکر را که پدرش دشمن اهل بیت بود به گونه ای پرورش داد که از صحابه‌ی علی(علیه‌السّلام) شد و با ایشان بیعت نمود. [۲۳]

پس از یک دوره حیات موفّق و زندگی سرشار از عشق به اهل بیت، اسماء در سن نود سالگی وفات یافت و تاریخ زندگی خود را به عنوان الگویی برای زنان مسلمان ثبت کرد[۲۴].

پی نوشت: