پوشش در آیینه‏ ی فقه

طاهره رحیم زاده

از مسائل مهم بانوان «مسأله‏ی پوشش» است. این مسأله، چنان اهمیّتی دارد که گاه، صبغه‏ی فرهنگی و ملّی هم به خود می‏گیرد و می‏توان با عنایت به آن، نگرش فکری و اعتقادی افراد و گروه‏ها را تعیین نمود.

در آیین اسلام از پوشش به حجاب تعبیر شده است. حجاب در لغت به معنای پرده، حاجب و پنهان کردن است و در اصطلاح «پنهان کردن زن، خود را از دید مرد بیگانه است».

آن چه دین اسلام بر زنان لازم دانسته، همان پوشش است که در متون دینی و در کلام فقیهان از آن به ستر، پوشش، ساتر و پوشاننده تعبیر شده است.

تردیدی نیست که حجاب و پوشش زن، یکی از احکام ضروری اسلام به شمار می‏‏رود. قرآن می‏فرماید: «یا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْواجِکَ وَ بَناتِکَ وَ نِساءِ الْمُؤْمِنینَ یُدْنینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ذلِکَ أَدْنى‏ أَنْ یُعْرَفْنَ فَلا یُؤْذَیْنَ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحیما»؛ ای پیامبر! به همسران و دخترانت و زنان مؤمنان بگو: این که (از کنیزان و آلودگان) شناخته شوند و مورد آزار قرار نگیرند، بهتر است و خداوند همواره غفور و رحیم است(احزاب/۵۹).

علاوه بر این، احادیث بسیاری درباره‏ی اهمّیت حجاب نقل شده است. حضرت‏علی(علیه‏السّلام) می‏فرماید: «صِیَانَهُ المَرْأَهِ أَنْعَمُ‏ لِحَالِهَا وَ أَدْوَمُ لِجَمَالِهَا» (مستدرک‏الوسائل،‏ج‏۱۴، باب‏‏۷۰)؛ پوشیدگی زن به حالش، بهتر است و زیبایی‏اش را پایدارتر می‏سازد.

بنابراین، وظیفه‏ی پوشش اسلامی بانوان به معنای حبس و زندانی کردن و قرار دادن آنان پشت پرده و در نتیجه عدم مشارکت این گروه در فعّالیت‏های اجتماعی نیست. این وظیفه بدان معناست که زن در معاشرت با مردان، بدنش را بپوشاند و به جلوه‏گری و خودنمایی نپردازد و مشارکتش در فعّالیت‏ها، بر اصول انسانی و اسلامی استوار باشد. در این باره مباحثی در این مقاله مطرح شده که عبارت است از: ۱-پوشش بانوان در نماز، پوشش موهای مصنوعی، پوشش زن در مقابل بچه‏ی نابالغ، پوشش آرایش صورت، پوشش زن و نگاه نامحرم با قصد لذّت، پوشش مرد از نامحرم، پوشش مانتو یا چادر، پوشش کراوات.

پوشش کف و روی پا در نماز

سؤال: آیا بر زنان واجب است که هنگام نماز کف و روی پا را بپوشانند؟

امام خمینی(رضوان‏الله‏تعالی‏علیه): درصورتی که نامحرم نباشد پوشاندن پاها تا مچ پا لازم نیست؛ امّا برای این که یقین کند که مقدار واجب را پوشانده است، باید قدری پایین‏تر را هم بپوشاند(توضیح‏المسائل، مسأله‏ی۷۸۹، ص ۱۰۹).

آیت‏الله‏خامنه‏ای: برای نماز واجب نیست(توضیح المسائل، مسأله‏ی۷۷،ص۱۶۵و۱۶۶).

آیت‏الله مکارم‏شیرازی، واجب نیست(توضیح المسائل، مسأله‏ی۷۲۷،ص۱۴۳).

آیت الله نوری‏همدانی: خیر لازم نیست.(توضیح‏المسائل، مسأله۷۹۰،ص۱۷۲).

آیت‏الله وحیدخراسانی و آیت‏الله‏بهجت: احتیاط مستحب آن است که کف پاها را بپوشاند(توضیح‏المسائل، وحید خراسانی، مسأله‏ی۷۹۵ و توضیح‏المسائل بهجت،مسأله‏ی۶۶۲،ص۱۳۳).

آیت‏الله شبیری زنجانی: در صورتی که نامحرم نباشد احتیاط مستحب آن است که کف پاها را بپوشاند ولی پوشاندن پاها تا مچ پا لازم نیست(توضیح المسائل، مسأله‌یشش۷۹۷، ص ۱۹۷).

پوشاندن چانه در نماز

سؤال: آیا پوشاندن کامل چانه در نماز واجب است یا این که فقط پایین آن باید پوشانده شود؟

امام خمینی: بر زن واجب است گردن و زیر چانه‏ی خود را بپوشاند و حتّی مقداری از زیر چانه را که هنگام بستن روسری (مقنعه) دیده می‏شود بنابر احتیاط واجب بپوشاند(تحریر‏الوسیله، مسأله ۴، ص ۱۴۲).

آیت‏الله خامنه‏ای: پوشاندن قسمت پایین چانه واجب است نه خود آن، زیرا چانه جزیی از صورت است(اجوبه‏ی استفتائات، ص ۴۳۹، ص ۸۹).

آیت‏الله سیستانی: بر زن واجب است در حال نماز گردن و زیر چانه‏ی خود را بپوشاند و نیز بنابر احتیاط مستحب مقداری از زیر چانه را که هنگام بستن روسری (مقنعه) دیده می‏شود بپوشاند. (منهاج‏الصالحین‏، مسأله‏ی ۵۱۸، ص ۱۷۴).

آیت الله مکارم شیرازی: آن مقداری که با مقنعه و روسری معمولاً پوشیده می شود باید در نماز پوشیده شود (تعلیقات بر عروه الوثقی، ص ۱۶۶).

پوشاندن موهای مصنوعی

سؤال: آیا پوشاندن موهای مصنوعی درنماز واجب است؟

آیت الله خامنه‏ای: اگر موی مصنوعی عرفاً موی او محسوب می‏شود پوشاندن آن در نماز لازم است.

(استفتائات موجود در واحد پاسخ به سؤالات جزوه‏ی جامعه الزهرا، جزوه‏ی نماز، ص ۴۱).

آیت‏الله سیستانی و آیت‏الله نوری همدانی: واجب نیست (همان).

آیت‏الله مکارم شیرازی: لازم است (توضیح المسائل، ص ۱۴۴، مسئله ۷۲۹).

آیت‏الله نوری همدانی: اگر پوست بدن را پوشانده باشد، پوشاندن آن ها در نماز واجب نیست (استفتائات موجود در واحد پاسخ به سئوالات، جزوه‏ی جامعه الزهرا، جزوه‏ی نماز، ص ۴۱).

آیت‏الله بهجت: خیر، اگر چه احتیاط خوب است(همان).

 

آیا بر زن لازم است در مقابل بچّه‏ی نابالغ خود را بپوشاند؟

همه‏ی مراجع (به جز آیات عظام بهجت، تبریزی و مکارم) اگر خوب و بد را می‏فهمد و احتمال می‏دهد که نگاهش به بدن زن، موجب تحریک شهوتش شود، بنابر احتیاط واجب باید بدن و موی خود را از او بپوشاند (توضیح‏المسائل مراجع، ص ۴۸۸).

آیت‏الله بهجت می‏فرمایند: اگر خوب و بد را می‏فهمد بنابر احتیاط واجب باید بدن و موی خود را از او بپوشاند (توضیح‏المسائل ، ص ۳۸۵).

آیات عظام تبریزی و مکارم می‏فرمایند: خیر، لازم نیست؛ ولی بهتر است بدن و موی خود را از پسری هم که خوب و بد را می‏فهمد بپوشاند (توضیح المسائل مراجع، ص ۴۸۸).

پوشش آرایش صورت

آیا باید سرمه‏ی چشم، اصلاح صورت و ابروهای رنگ کرده را از نامحرم بپوشاند؟

امام می‏فرماید: اصلاح صورت واجب نیست، ولی پوشاندن سرمه‏ی چشم و رنگ ابرو، اگر نزد عرف زینت محسوب شود واجب است (استفتائات، ص ۲۵۷).

آیات عظام خامنه‏ای، فاضل و وحید می‏فرمایند: اگر زینت محسوب می‏شود، باید آن را از نامحرم پوشاند. خامنه‏ای، استفتائات، س۵۶۴؛ فاضل،ج۱،ص۴۸۱؛وحید،ج۱۶،س۳۱۵).

 آیات عظام سیستانی، مکارم، نوری می‏فرمایند: پوشاندن آن از نامحرم واجب نیست (سیستانی رساله‏ی دانشجویی، ج۱۶،سؤال۳۱۵؛ مکارم: استفتائات ، ص ۲۲۹؛ نوری: استفتاءات، ص؟

پوشش زن و نگاه محرم با قصد لذّت

سؤال: اگر محرم (زن یا مرد) با قصد لذّت به زن نگاه کند، آیا پوشش بر او لازم است؟ چه مقدار؟

آیت الله خامنه‏ای می‏فرماید: در فرض مرقوم پوشش لازم است (احکام بانوان، گزیده‏ی مسائل مبتلابه و استفتائات جدید، واحد پاسخ به سؤالات جامعه الزهرا(سلام‏الله‏علیها)، ص ۲۴۳).

آیت‏ الله سیستانی می‏فرماید: لازم نیست ولی نباید خود را به قصد واداشتن او به نگاه با لذّت در معرض دید او قرار دهد(همان، ص ۲۴۴).

آیت الله مکارم شیرازی می‏فرماید: آری، لازم است (همان، ص ۲۴۵).

آیت‏الله نوری‏همدانی می‏فرماید: اگر جاهایی که معمولاً از محارم پنهان نمی‏کنند باشد اشکال ندارد (همان، ص ۲۴۵).

آیت‏الله صافی‏گلپایگانی می‏فرماید: چنان چه زن بداند که محرم با قصد التذاذ نگاه می‏کند باید خود را به نحوی که از نامحرم می‏پوشاند از محرم هم بپوشاند و اگر نداند تکلیفی ندارد(همان، ص ۲۴۴).

چادر بهتر است یا مانتو؟

همه‏ی مراجعه می‏فرمایند: برای زن کافی است که حجاب کامل (شرعی) را با هر لباس مناسبی، در برابر مرد نامحرم رعایت کند؛ ولی بی شک چادر به عنوان حجاب برتر (به ویژه در اماکن مذهبی) از ارزش والایی برخوردار است. (پرسش وپاسخ دانشجویی،ج۱۸).

پوشیدن جوراب نازک چه حکمی دارد؟

همه‏ی مراجع می‏فرمایند: اگر ظاهر پا در آن پیدا باشد، پوشیدن آن جایز نیست. (امام، استفتائات، ج۱(لباس نمازگزار) س ۳۴؛ مکارم، استفتائات، ج ۲، ص ۱۵۴؛ فاضل، جامع المسائل، ج ۱ س ۱۷۱۲؛ سیستانی، عروه الوثقی، ج ۱،ص۱۶؛ صافی، جامع الاحکام، ج ۲، س ۱۶۹۲، نوری، استفتاءات ج۲، س ۶۸۲).

حکم خریدن و پوشیدن کراوات برای داماد چیست؟

آیات عظام امام، خامنه‏ای، مکارم، نوری، بهجت و سیستانی می‏فرمایند: اگر باعث ترویج فرهنگ غرب شود، جایز نیست.(خامنه‏ای اجوبه الاستفتائات، س ۱۳۷۹؛ نوری، استفتائات ، ج ۱، س ۴۶۹؛ بهجت و سیستانی و امام و مکارم، پرسش و پاسخ‏های دانشجویی، ج ۱۸، ص ۹۹، س ۱۵۴؛ سید‏مجتبی‏حسینی، چاپ سیزدهم، سال ۱۳۸۹).

آیت‏الله صافی می‏فرماید: بنابر احتیاط، استفاده نکنند(جامع الاحکام ، ج ۲، س ۱۷۳۱).

آیات عظام تبریزی و فاضل می‏فرمایند: برای مسلمان بهتر است، از لباسی که باعث تشبّه به غیر مسلمان شود، اجتناب کند(تبریزی، استفتائات ، س ۲۲۲۵و ۲۲۲۸. ۲۲۲۹و فاضل، جامع المسائل، ج ۱، س ۲۲۳۸).