هر کس که این ندارد حقّا که آن ندارد

زن و میل به خود آرایی

*وحیده یوسفی

میل به زیبایی و حبّ جمال از جمله نیازها و غرایزی است که بیشتر در زنان بروز پیدا می‌کند و می‌توان زیبایی دوستی را در رفتار آنان آشکارا مشاهده نمود. نکته‌ی قابل توجّه این است که خود‏آرایی اگر از حدّ اعتدال خارج نشود نقش بسیار مهمّی در زندگی فردی و اجتماعی انسان‌ها ایفا می‌کند و آن‌چه که مورد مذمّت و نهی واقع می‌شود تبرّج و خودنمایی است.

گذری بر تاریخچه‌ی خودآرایی و پوشش زنان

الف)خودآرایی و پوشش زنان در صدر اسلام

قبل از ظهور اسلام مردمان به طور عمومی حجاب را رعایت می‏کردند، چرا  که پوشش آنان به جهت محفوظ ماندن از آفتاب بود امّا اشراف و بزرگان و زنان آنان خود را مقیّد نمی‏دانستند و پیش از ظهور اسلام به خودآرایی و خودنمایی می‏پرداختند، چنان‏چه لباس‏های آنان یقه باز و دوسوی روسری‏هایشان را از پشت گره می‏زدند(پارسا،ص۱۷) یا از جواهرات و زینت‏های مختلف مانند خال‏کوبی و… استفاده می‏کردند(استاد ملک،ص۱۹). استفاده از خلخال نیز در آن دوران رواج داشت که پس از ظهور اسلام با نزول آیه‌ی حجاب، آنان از زینت‏هایی که در معرض دید مردان است، منع شدند(مدنی بجستانی،ص۳۰۷).

زنان بعد از ظهور اسلام اغلب با پوشش‏های مناسب و تیره و پوشاندن زینت‏های خود در جامعه حضور پیدا می‏کردند(پارسا، ص۱۱۹به نقل از تفسیر ابن کثیر).

ب)گذری بر وضعیت زن در قرن معاصر

تربیت نادرست خانواده‏ها و عدم ساختن روحیه‏ای معنویت‏گرا و اصول‏گرا، سبب شده تا زن با پیروی از آن‏چه مد و مدل‏های نوین قلمداد می‏شود‏، چون برده‏ای خود باخته که از ترس سرزنش‏ها و یا به خاطر عقب نماندن از قافله‌ی دیگران هر چه را که تبلیغات می‏گوید عمل کرده و هر جامه‏ای را که آنان عرضه می‏کنند به تن نماید که این بی‏هویّتی و خودباختگی معمولاً در خانواده‏های متموّل و سطحی نگر بارزتر است(روزنامه خراسان،۲۸مهر۱۳۸۴،ص۷).

در دنیای امروز‏، زن را، خودآرا، خودنما و بدن نما، اهل تفاخر  و تظاهر تربیت می‏کنند و رسانه‏ها با معرّفی و اعطای جواز خودآرایی و تبلیغات کالاهایشان سعی در ایجاد سودآوری در محصولات و بازار خویش دارند و آزادی‌ها در جهت ابتذال و بازار سازی هیچ نیست جز شعاری در به دام انداختن کم توجّهان در این دوران. هم‏چنین سرمایه‏داران با این سخنان که زنان بیشتر از مردان به خودآرایی مایلند و به زیبا سازی و زیبا بودن نیاز دارند، هر چه بیشتر آنان را به سمت استفاده از لوازم آرایشی و تزئینی کشاندند و این واقعیت عصر ماست .

خودآرایی و خودنمایی

الف) اهمیّت و ارزش خودآرایی

ارزش خودآرایی را می‏توان در دو جایگاه فردی و اجتماعی مورد توجّه و بررسی قرارداد چنان‏که در بُعد اجتماعی می‏توان آن را در ارتباط با دیگران بسیار مؤثّر دانست؛ زیرا فرد آراسته می‏تواند دیگران را بهتر به خود متمایل سازد و در ارتباط و رفت و آمد با آنان موفّق‏تر باشد؛ هم‌چنین اهمّیت آن‌را می‌توان در شهادت وگواهی دادن در بخش معاملات و یا اطمینان و مصونیت داشتن در اجتماع و … نیز حایز اهمّیت دانست(صبور اردوبادی،ج۱،ص۵۶).

در بُعد فردی نیز باید گفت که تمیز بودن و ظاهری آراسته داشتن غیر از اثر مثبتی که بر روی افراد می‏گذارد در روحیّه خود فرد و نشاط و شادابی و همچنین رفع کسالت بسیار مؤثّر است(امین زاده،ص۸۶).

چنان‏چه امام‏علّی(علیّه‏السلام) می‏فرمایند:« النَّظِیفُ‏ مِنَ‏ الثِّیَابِ‏ یُذْهِبُ‏ الْهَمَّ وَ الْحَزَن‏؛ لباس پاکیزه غم واندوه را از بین می‏برد»(حر عاملی،ج۳،ص۳۴۶).

با وجود تمام این اثرات، باید دانست که سیرت زیبا برتر از صورت زیباست(کیهان نیا،ص۲۶).
هر گاه خودآرایی درونی باشد، یعنی آدمی نفس را با ساده زیستی، احترام به مردم و دیگر صفات نیکو قرین نماید، نوعی خویشتن‏آرایی است که سبب اصلی ارزش آدمیان است و این همان گوهر تابناکی است که اسلام در پی پرورش آن در وجود انسان‏هاست و این گوهریست که زنان را ارج  و منزلت می‏بخشد.

امام علی(علیّه‏السلام): «زینه البواطن اجمل من زینه الظواهر»؛ زینت درونی زیباتر از زینت بیرونی است (آمدی،ج۱،ص۴۲۸). سقراط می‏گوید: «زیبایی بدون عفّت و فضیلت، چون گلی خوش‏رنگ ولی بی عطر و بوست»(فرخ مهر،ص۲۰۷).

امّا این نکته را باید دانست که آرایش درونی جز در سایه‌ی تعالیم اسلامی، به دست نمی‌آید(صبور اردوبادی،ج۱،ص۷۹).

ب)زن و علل خودنمایی

شخصیت نمایشی یا هیستریک(histrionic) از جمله بیماری‏های روانی است که معمولاً در بعضی از زنان دیده می‏شود؛ این قبیل از زنان معمولاً پوشش‏های عجیب و غریب دارند و از آرایش تند و تیزی استفاده می‏کنند (رئیسی،ص۸۲).

می‏توان علل خودنمایی را به دو دسته علل بیرونی و درونی تقسیم کرد .

۱.علل بیرون اجتماعی

*کمبود محبّت

زنان بیش از مردان علاقه به جلب توجّه دیگران دارند و دوست دارند مورد محبّت و توجه دیگران، به خصوص همسر خود واقع شوند. به خاطر همین اگر زن این کمبود را در خود حس نماید و مورد بی‏مهری اطرافیان خود، به خصوص همسر قرار گیرد، ممکن است شیوه‌ی خودنمایی را پیشه‌ی خود کند(حسینا،ص۸۲).

بنابراین اظهار عشق و علاقه به زن سبب استحکام خانواده می‏شود. پیامبر ^{(صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله‏و‏سلم)} در مورد اظهار عشق و علاقه‌ی مرد به زن می‏فرمایند: قول الرجل المرأه انی احبک لا یذهب من قلبها ابداً: گفتن مرد به زنش: دوستت دارم هیچگاه از قلب زن پاک نمی گردد(صداقت،ص۴۵).

*تقلید

تقلید از الگوهای غربی از مهم‏ترین عوامل خودنمایی و ابتذال است و زنان جامعه باید این مطلب را بدانند؛ چنین تقلیدی نشان بی‏هویتی و پوچی و عدم بلوغ فکری و روحی فرد است، و تقلید‏های کورکورانه به معنای عدم استقلال فکری و وابستگی ذلّت بار به مدپرستان و مدسازان می‏باشد(قاضی،ص۸۲).

* بی‌غیرتی مردان

از دیگر عوامل خودنمایی، بی غیرتی و بی‏بند‏و‏باری مردان(همسر و پدران) می‏باشد که خود باعث بروز این‏گونه از رفتارهای ناپسند در زنان و دختران می‏شوند(غفاری،ص۵۹).

 پیامبر(صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله‏و‏سلم) می فرمایند« انَّ الْغَیْرَهَ مِنَ‏ الْإِیمَان»؛‏ همانا غیرت از ایمان است.

* تربیت نامطلوب

تبعیض و فرق گذاشتن بین فرزندان، مقایسه‌ی ویژگی‏های آنان، الگوهای نامناسب(در خانواده و اجتماع)، به‌وجود نیاوردن روحیّه‌ی مقاوم در برخورد با ناهنجاری‏های اجتماع و به طور کلّی نداشتن تربیت صحیح دینی باعث تأثیر‏پذیری دختران و جوانان از الگوهای نامناسب و روی آوردن آنان به خودنمایی می شود(غلامی،ص۲).

در مورد اهمیّت تربیت دختران پیامبر(صلّی‏لله‏علیه‏و‏آله‏و‏‏سلم)  می فرمایند:

هر کس دختری داشته باشد و او را نیکو ادب بیاموزد و در تعلیم و تربیتش کوشش نماید و اسباب رفاه و آسایش و زمینه‌ی تربیت دینی او را فراهم سازد آن دختر او را از آتش دوزخ نجات می دهد(هیثمی،ج۸،ص۱۵۸).

۲.علل درونی(فردی)

* عدم ایمان

شرط اوّل ایمان، تقوا یعنی دوری از گناهان است و خودنمایی نقض آشکارای دین و نشانه‏ی بی‏ایمانی و سستی ایمان است. شاید بتوان گفت مهم‏ترین عامل در جلوه‏گری زنان نداشتن اعتقادات مذهبی و سستی و نبود ایمان است، چنان‏که استاد مطهری در این باره می‏گوید: ریشه‌ی بسیاری از انحرافات دینی و اخلاقی نسل جوان را باید در لابه‌لای افکار و عقاید آنان جستجو کرد(طهماسبی،ص۴۵).

*نداشتن اعتماد به نفس

این دسته از زنان به علّت نداشتن روحیه‏ای مقاوم و آگاهی نیافتن به شخصیت با ارزش خود، چون کاهی در باد به هر سو می‏روند(حق‌جو،ص۹۱).

*جهل

در این خصوص ممکن است فردی به خاطر نا آگاهی و آشنا نبودن به مبانی ارزشی، مرتکب اعمالی شود، و حتّی ممکن است به علت تکرار این اعمال کم کم قبح و زشتی‌اش در نظر او کم شود و به مرور زمان آن کار به صورت زیبا و یا حتّی به عنوان یک وظیفه در نظرش جلوه کند(مکارم شیرازی و دیگران،ج۱۵،ص۳۹۸).

* عقده‌ی حقارت

«بررسی‏های انجام شده توسّط روان‏شناسان این مطلب را اثبات کرده که خودنمایی‏های افراطی براساس احساس کمبودهاست و شخصی که خودنمایی می‏کند با این عمل می‏خواهد، کمبودهای خود را تدارک کند»(اتوعلاین برگ،‌ص۱۴)

عقده‌ی حقارت به گونه‏ای است که شخص خود را از دیگران کمتر می‏بیند، لذا سعی می‏کند تا کاستی خود را با تقلید و تظاهر رفع نماید، و با این تفکّر غلط به بلای عظیم‏تری خود را گرفتار می‏کند .

ج)پیامدهای خود نمایی

۱)     تزلزل شخصیت زن

تزلزل شخصیت، از جمله پیامدهایی است که علاوه بر خود زن، جامعه نیز در به‌وجود آوردن آن نقش دارد، زیرا تا هنگامی که جامعه زن را برای زیبایی‏هایش بخواهد، تمایل زن نیز برای جلوه‏گری بیشتر می‏شود و بدین ترتیب زن در حدّ یک کالا و یا وسیله‌ی تبلیغات تنزّل پیدا می‌کند و مورد سوء استفاده‌ی دیگران قرار می‌گیرد(جعفری سریزی،ص۵۹) و تا او به شخصیت وجودی‏ خود پی نبرد، این روند ادامه دارد.

امام علی(علیه‏السّلام) می‏فرمایند: «من کرمت علیه نفسه هانت علیه شهواته » کسی که خود را گرامی دارد، هوا و هوس خود را خوار شمارد(نهج‌البلاغه، حکمت۴۴۹).

۲)برهم خوردن امنیّت زنان

زنانی که در جامعه، به خودنمایی روی می‏آورند، نباید انتظار داشته باشند که از امنیّت مساوی با زنان دارای حجاب مناسب برخوردار باشند؛ زیرا آنان با این طرز پوشش و رفتار خود، آتش غرایز را در مردان شعله‏ور می‏کنند و باعث اعمال خشونت بار و تجاوز از ناحیه‌ی آنان می‏شوند؛ چنان‏که آمار، این قبیل اعمال را نشان می‏دهد.

۳)ترویج فرهنگ مصرف گرایی

نظام سرمایه‏داری غرب برای ایجاد بازار بیشتر و سود بیشتر، نیاز به گسترش بازار مصرف داشت؛ از این رو احتیاج به کسانی داشتند که آنان را در این امر کمک کند،  به همین خاطر متوجّه زنان شدند و با جملاتی مانند این‌که زن زیباست و لازم است که زیبایی خود را نمایش دهد او را وارد میدان کردند و او را به سمت مدگرایی و تجمل‏گرایی کشاندند و با این کار به اهداف خود نایل آمدند(قائمی،ص۴۹) و متأسفانه با این کار خود، توان بازسازی و رشد سرمایه‏گذاری و توان رقابت را در کشورهای جهان سوم کاهش دادند(جعفری سریزی،ص۴۹).

۴) سستی بنیان خانواده

کشاندن مسائل جنسی از محیط خانه به محیط جامعه ظلم فاحش و غیر‏قابل جبرانی است که بنیان خانواده‏ها را سست می‏کند، زیرا وارد شدن زن در جامعه با پوشش نامناسب، نظر هر مرد متأهّلی را به خود جلب می‏کند و این باعث کاهش عشق و علاقه‌ی مرد به همسر خود می‏شود. هم‏چنین آتش غرایز را در پسران مجرّد شعله‌ورتر می‏نماید(اکبری،ص۱۴۴).

۵) رکود فعالیت های علمی و افت تحصیلی

در دنیای غرایز و توجّه به خودآرایی‏ها ، تمام همّ و غم نیروهای جوان صرف چگونه تزیین نمودن خود شود و درس و تحصیل در شاخه‏های بسیار پایین قرار می‌گیرد. برتر از دیگران خود را نشان دادن هنر تحصیلی امروزه است و در کلاس‏های مختلط که علاوه بر پیروزی بر هم‌نوعان، جلب جنس مخالف و ایجاد دنیای ضعیف و سست، آنان را آن چنان مشغول می‏کند که دیگر جایی برای رقابت تحصیلی باقی نمی‏ماند(طوسی،ص۴۸).

خودآرایی از منظر اسلام

الف)محدوده‌ی خودآرایی از دیدگاه بعضی از فقها

اسلام در باب خودآرایی و خودنمایی دستوراتی دارد که فقها با توجّه به احادیث و آیات قرآن کریم و عقل بشری آن‌ها را استخراج و در قالب دستوراتی به مسلمانان عرضه می‌کنند که در این جا به چند حکم اشاره می‏کنیم:

  مراد از زینت چیست؟ هر چیزی که عرفاً زینت محسوب شود و مردم به آن زینت بگویند(معصومی،ص۱۲۰). آیت‏الله‏مکارم، سیستانی، حضرت‏امام «ره» در مورد پوشش انگشتر طلا و یا النگوی طلا توسّط بانوان در صورتی که در معرض دید نامحرمان واقع شود، آیت‏الله‏فاضل، بهجت، مکارم بیان داشته‏اند که نباید در معرض دید نامحرم واقع شود و باید پوشانده شود(محمودی،ج۲،ص۷۱).

ب)اخلاق اسلامی و خودآرایی

در مورد سفارش به خودآرایی، احادیث و روایات بسیاری وجود دارد که نشانه‌ی توجّه کامل پیشوایان عظیم الشأن به این مسأله می‏باشد، که در ادامه به مواردی از آن اشاره  می‏کنیم:

۱ استعمال عطر

پیامبر(صلّی‏لله‏علیه‏و‏آله‏و‏سلم): «و علیها ان تطیب بأطیب طیبها »(کلینی،ج۵،ص۵۰۸)؛ زن وظیفه دارد از بهترین نوع عطر خود را برای شوهرش معطّر کند.

۲)سرمه کشیدن

امام صادق(علیه‏السّلام) می‏فرمایند: سرمه کشیدن دهان را شیرین می‏کند و در حدیث دیگری می‏فرمایند: سرمه کشیدن موی مژگان را می‏رو‏یاند و بینایی را تند می‏کند و اعانت می‏کند بر طول دادن سجود(مجلسی،حلیه المتقین،ص۲۶).

۳)خضاب کردن

پیامبر(صلّی‏لله‏علیه‏و‏آله‏و‏سلم)  در مورد فواید خضاب کردن می‌فرمایند:

  خضاب کردن ۱۴ ویژگی دارد:  باد را از گوش‏ها می‏برد و چشم را روشنی می‏بخشد، بینی را نرم و باز می‏کند، دهان را خوشبو می‏سازد، لثه را محکم می‏نماید، بوی بد را از بدن می‏برد، گم می‏کند  وسوسه شیطان را، و ملائکه به سبب آن شاد می‏شوند و سبب خوش‌حالی مؤمنان و خشم کافران می‏شود و زینت است و بوی خوش است‏،

موجب خلاصی از عذاب قبر می‏شود و نکیر و منکر شرم می‏کنند(همان،ص۲۷).

۴)موی زیبا

رسول الله(صلّی‏لله‏علیه‏و‏آله‏و‏سلم): «من اتخذ شعراً فلیحسن ولایته و لیجزه»؛ هر کس مو بگذارد، باید خوب به آن برسد وگرنه کوتاهش کند(محمدی ری شهری،ج۱،ص۴۱۵).

۵)ناخن گرفتن

پیامبر(صلّی‏لله‏علیه‏و‏آله‏و‏سلم): «مردان ناخن را از ته بگیرند و به زنان می‏فرمود که اندکی بلندتر بگذارید که زینت شماست»(مجلسی،همان، ص۱۲۳). هم‌چنین بزرگواران اسلام به پوشیدن لباس تمیز و آراسته سفارش می‏کردند.

امّا آنچه مسلّم است، سفارش به آراسته بودن مخصوص زنان نیست، بلکه مردان نیز موظّف به رعایت آن می‏باشند.

  ج)گذری کوتاه برالگوی شایسته حضرت زهرا (سلام‏الله‏علیها )

یکی از راه‏های رسیدن به کمال، میل به تقلید و اسوه‏پذیری از کمال یافتگان است(قطبی،ص۷). به همین جهت است که می‏خواهیم زندگی حضرت فاطمه (سلام‏الله‏علیها) را به عنوان الگویی که می‏تواند زنان را به کمال مطلوب برساند معرّفی نماییم.

آراستگی فاطمه زهرا(سلام‏الله‏علیها)  را باید در دو جنبه‌ی ظاهری و معنوی مورد بررسی قرار داد. چنان‏چه شیوه ایشان را در مورد رسیدگی به ظاهر خود این طور بیان داشته‏اند که روش آن حضرت در طرز پوشاک و لباس، دقیق و دارای آراستگی و برازندگی و طراوت بود، امّا همواره با وقار و معنویت و با باطنی آراسته تر(کرمی،ص۵۳۰).

هم‏چنین در مورد زینت حضرت زهرا(سلام‏الله‏علیها) بیان داشته‏اند که ایشان گلوبندی داشته‏اند که حضرت‏ علی(علیه‏السّلام)  آن را از سهمیه‏ای که از بیت‏المال به ایشان تعلّق گرفته بود، خریداری کرده بودند ولی بعد از سخن پیامبر(صلّی‏لله‏علیه‏و‏آله‏و‏سلم) که به دخترش فرمود: گفتار مردم تو را فریب ندهد که می‏گویند، دختر محمّد است، در صورتی که تو زینت شاهانه پوشیده‏ای پس حضرت زهرا(سلام‏الله‏علیها) نیز آن گردنبند را فروختند و با آن بنده‏ای را آزاد کردند(مجلسی،ج۴۳،ص۲۷).

هم‏چنین آراستگی ایشان را از لحاظ معنوی نیز قابل ستایش است زیرا آن بانوی بزرگوار آراسته به تمام زیبایی‏ها و مکارم اخلاقی بودند . فاطمه زهرا(سلام‏الله‏علیها) در پی آن بود که زن به کرامت انسانی‏اش پی ببرد و خود را فدای امیال و هوس های دیگران نکند(مروجی طبسی).

ایشان الگوی کاملی از عفّت، نشان روشنی از فضیلت ، مظهر تقوا و پاکی دامن است(نعیمی،ص۱۱).

به طور قطع می‏توان گفت تمام انحرافاتی را که در جامعه امروزه شاهد هستیم به این خاطر است که زنان و دختران امروزی یا دین را نمی‏فهمند و یا اصلاً اطّلاعات دینی به گوششان نخورده است و اینان کسانی هستند که از حیات الگویی فاطمه بی‌خبرند(سلام‏الله‏علیها)(سعادتی،ص۶۳).  

نتیجه‌ی میل به خودآرایی یکی از خواهش‏های فطری است  که در زنان و دختران جوان بیشتر بروز دارد، به همین جهت آیین مقدّس اسلام این امر را با نظر  مؤکّد به پیروان خود توصیه می‏کند و راه اعتدال را به آنان نشان می‏دهد. امّا آنچه مسلّم است و باید به آن توجّه نمود این است که جمال طبیعی و تجمّل فقط ظاهر مردم را زیبا می‏کند، ولی جمال عقل و علم و هنر و اخلاق، درون و برون آدمی را زیبا می‏سازد.

امّا با وجود تمام این سخنان توجه نکردن برخی از زنان و دختران امروزی به این امور و افراط در خودآرایی تا حدّی که منجر به خودنمایی می‏شود از جمله معضلاتی است که در جامعه با آن روبه‌رو هستیم، که به علل گوناگونی از جمله: کمبود محبّت، جهل ، و… به آن روی می‏آورند .امّا آنان از این غافلند که با این کار خود تا چه حد، ارزش، شخصیّت، امنیّت، خود را از دست می‏دهند و چندین مورد دیگر که صدمات جدّی را بر خانواده و اجتماع وارد می‏کنند. آیا صحیح است عمری را که خداوند سبحان با این همه نعمت‏هایش در اختیار ما قرار داده است، در راهی که غضب و خشم الهی را بر می‏انگیزد به بطالت بگذرانیم؟ آیا صحیح است که نعمت خدا را صرف معصیت خدا کنیم؟در حالی‏که می‏توان از این غریزه و حسّ الهی در مسیر اعتلای کمال والای انسانی بهره جست و پلکان ترقّی و پیشرفت را پشت سر نهاد.

منابع

ابن کثیر،اسماعیل؛  تفسیر ابن کثیر، ج ۱، بیروت: دار‌القرآن‌الکریم، چاپ هفتم،ج۱، ۱۴۰۲ق.

استاد ملک، فاطمه؛ حجاب و کشف حجاب در ایران، تهران: مؤسسه‌ی مطبوعاتی عطایی، چاپ اول، ۱۳۶۷.

اکبری، محمّدرضا؛ حجاب در عصر ما ، تهران: پیام آزادی ، ۱۳۸۰.

امین زاده، محمّدرضا؛ جایگاه اخص و ممتاز زن ، تهران: دفتر تبلیغات اسلامی ، بهار۱۳۷۳.

جعفری سیریزی؛ عبدالوحید،  فراسوی نقاب،  قم: انتشارات شاکر، زمستان ۱۳۸۲.

حرّ عاملی، شیخ محمّد؛ وسائل الشیعه ، بیروت: احیاء التراث العربی ، چاپ چهارم ، ۱۳۹۱ .

حسینا، احمد؛ راز آشکار ، تهران: بی نا، چاپ اول ۱۳۸۰،رک . سید مجتبی هاشمی رکاوندی : مقدمه ای بر روان شناسی زن ، قم:شفق چاپ اول بهار۱۳۷۰. 

حق‌جو، محمد حسین؛روانشناسی خودنمایی و جلوه گری، قم:  بی نا، چاپ اول، پاییز ۱۳۷۵.

رئیسی، زهره؛ مقدمه ای بر روانشناسی ازدواج ، تهران:  بی نا ، اسفند ۱۳۸۱.

سعادتی، سید محمد کاظم؛ الگوی مادران، همدان: دانشجو، بی تا .

شریف، رضی؛ نهج البلاغه، محمد دشتی ، قم: پرهیزکار ، زمستان ۱۳۷۹.

صبور اردوبادی، احمدغ آیین بهزیستی اسلام ، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی ، پاییز ۶۶ ۱۳.

صداقت، محمد عارف؛ مهارتهای زندگی،  قم: انتشارات مهر امیر‌المؤمنین، چاپ اول، مهر۱۳۸۲.

طهماسبی، احمد؛ شبیخون فرهنگی، قم: ، انتشارات یاقوت، چاپ اول ۱۳۸۱.

غفاری، احمد؛ مدعیان غیرت و انتقام جاهلانه، مشهد:  انتشارات عابد، چاپ اول ، زمستان ۱۳۸۳.

غلامی، یوسف؛ جلوه نمایی زنان و گناه مردان، قم: انتشارات لاهیجی، چاپ اول بهار ۱۳۸۱.

فرّخ مهر، علی؛ زندگی شیرین است اگر …، تهران: بی نا ، چاپ اول ، بهار ۱۳۸۰.

قائمی، علی؛ حیات زن در اندیشه اسلامی، بی‌جا، انتشارات امیری، پاییز ۱۳۷۳.

قاضی، فاطمه؛ حجاب دختران ، قم: انتشارات گلستان ادب، پاییز ۱۳۸۲.

کلینی رازی، محمدبن یعقوب؛ فروع کافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه ، ۱۳۵۰.

کیهان نیا، اصغر؛ زن امروز ، مرد دیروز ، تهران: مادر ، چاپ نهم ، بهار ۱۳۸۲.

مجلسی، محمد باقر؛ بحار الانوار ، تهران: انتشارات الاسلامیه، ج۷۲و۴۳ .

مجلسی، محمد باقر؛ حلیه المتقین، تهران: بی نا ، ۱۳۴۲ هجری شمسی.

محمدی ری شهری، محمد؛ میزان الحکمه، قم: دارالحدیث ، چاپ دوم ۱۴۱۶ هـ. ش.

محمودی، سید محسن؛ مسائل جدید از دیدگاه علما و مراجع تقلید، ج۲، انتشارات علمی فرهنگی صاحب الزمان، چا÷ اول،جلددوم،پاییز ۱۳۸۰.

مروجی طبسی؛ محمد جواد؛  فاطمه الگوی حیات زیبا، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۸۰.

مکارم شیرازی و دیگران، ناصر؛ تفسیر نمونه، تهران:  دارالکتب الاسلامیه ، ج۱۵. 

هدایت خواه، ستا؛ زیور عفاف، مشهد: بی‏نا، چاپ اول، پاییز ۱۳۷۴.

هیثمی، نورالدین؛ مجمع الزوائدو منبع الفوائد، بیروت، لبنان: دارالکتب العلمیه، ۱۴۰۱ ه.ق، ج ۸.

روزنامه خراسان، ش ۱۶۷۵۸، مد گرایی در دختران، پنج شنبه۲۸مهر،۱۳۸۴، ص ۷ .