احسان به والدین

*سمیه صادقی

 

مقدمه:

به دنبال مطلب گذشته که درباره‌ی عاقّ والدین بود، در این شماره به مسأله‏ی احسان و نیکی به والدین اشاره می‏گردد.

خوب است بدانید احسان، نیکی و خوش‏رفتاری به والدین از کارهایی است که در قرآن کریم بلافاصله پس از اطاعت خداوند متعال آمده است، به گونه‏ای که خداوند در سوره‌ی نساء می‌فرماید: وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْسانا؛ و خداوند را عبادت کنید و چیزی را برای او شریک قرار ندهید و به پدر و مادر نیکی کنید(نساء،۳۶).

در تفسیر این آیه آمده است که والدین واسطه‏ی خلق و آفرینش شما هستند و مقرون بودن احسان به ایشان با عبادت خداوند در قرآن کریم برای تأکید لزوم احسان بر آن‏ها است(حسینی شیرازی، ۴۷۹/۱)؛ پس از آن‌چه از شما طلب می‏کنند کوتاهی نکنید(مراغی، ۳۵/۵).

از امام صادق(علیه‏السّلام) درباره‌ی اهمّیت نیکی به والدین نقل شده که فرمودند: «پیامبر خدا(صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله) فرمودند: خدا رحمت کند پدر و مادری را که فرزندشان را بر نیکی کردن به خود یاری کنند»(شبّر، ص ۱۹۷) و در روایت دیگری است که در ادامه‏ی این فرمایش به رسول خدا(صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله) عرض کردم: چگونه او را یاری دهند؟ فرمودند: «کارهایی را می‏تواند انجام دهد از او بپذیرند و آن چه را که از عهده‏ی آن بر‏نمی‏آید از او نخواهند، او را به بدی متهّم نکند و با او بدرفتاری نکنند، زیرا برای کافر شدن فرزند همین بس که قطع رحم کند یا عاقّ والدین شود» (شبّر، ص ۱۹۷).

گفتنی است که احسان و خوش‏رفتاری با والدین از محبوب‏ترین کارها نزد خداوند متعال بعد از نماز اوّل وقت می باشد، به گونه‏ای که رسول‏خدا(صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله) در پاسخ سؤال ابن مسعود از محبوب‏ترین اعمال نزد خداوند فرمودند: «الصلاه على‏ وقتها. قلت: ثم ای؟ قال بر الوالدین»  یعنی نماز در وقت خودش، عرض کردم: سپس چه؟ فرمودند: نیکی به پدر و مادر (باقری و ناصری نژاد، ص ۱۹۴).

در آیه‏ی دیگری از قرآن کریم آمده: «وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَهِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما کَما رَبَّیانی‏ صَغیرا»  به این معنی که در نزد آن ها (پدر و مادر) تذلّل و فروتنی و خاکساری کن و بگو پروردگار! آن دو را رحمت کن هم چنان که من را در حالت طفولیت پروریدند(اسراء/۲۴).

چند نکته در این آیه وجود دارد:

 1.«خفض جناح» کنایه از مبالغه در تواضع و خضوع زبانی و عملی است(طباطبایی، ۱۱۰/۱۳) و عرب هر گاه بخواهد کسی را توصیف کند که در برابر پدر و مادر نرم‏خو و مهربان است، می‌گوید: او «خافض الجناح» است(طبرسی، ۱۱۷/۱۴).

 2. منظور از «ذل» خواری نیست: بلکه نرمی و تواضع است. (طبرسی، ۱۱۷/۱۴)

 3.رحم کردن بر والدین، شکلی از اشکال محبّت و لطف است به گونه‏ای که ایشان را اذیّت نکند یا عواطف آنان را با کمترین اهانتی حتّی با کلمه‌ی«افّ» جریحه دار ننماید(زجاج، ۳۰۳/۱).

موارد نیکی به والدین

۱.نگاه رحمت به والدین

یکی از موارد آسان نیکی به والدین همراه با اجر و پاداش فراوان، نگاه کردن به ایشان با لطف و مهربانی است. از پیامبراکرم(صلی‏الله‏علیه‏و‏آله) نقل شده که فرمودند:« مَا وَلَدٌ بَارٌّ نَظَرَ إِلَى‏ أَبَوَیْهِ‏ بِرَحْمَهٍ إِلَّا کَانَ لَهُ بِکُلِّ نَظْرَهٍ حِجَّهٌ مَبْرُورَهٌ فَقَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ إِنْ نَظَرَ فِی کُلِّ یَوْمٍ مِائَهَ نَظْرَه» به این معنی که هر فرزند نیکوکاری که با مهربانی به پدر و مادرش نگاه کند در مقابل هر نگاه، ثواب یک حجّ کامل مقبول به او داده می‌شود.  پس گفتند: یا رسول الله حتّی اگر روزی صد مرتبه به آن‌ها نگاه کند؟ فرمودند: «آری، خداوند بزرگ‏تر و پاک‏تر است»(مجلسی، ۷۳/۷۴).

۲.رعایت حرمت والدین

از موارد دیگر احسان به پدر و مادر، رعایت ادب و احترام گذاشتن به ایشان می باشد. امام صادق (علیه‏السّلام) دراین باره فرمودند: «بِرُّ الْوَالِدَیْنِ‏ مِنْ‏ حُسْنِ‏ مَعْرِفَهِ الْعَبْدِ بِاللَّهِ تَعَالَى إِذْ لَا عِبَادَهَ أَسْرَعُ بُلُوغاً لِصَاحِبِهَا إِلَى رِضَاءِ اللَّهِ مِنْ بِرِّ الْوَالِدَیْنِ الْمُؤْمِنَیْنِ لِوَجْهِ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ حَقَّ الْوَالِدَیْنِ مُشْتَقٌّ مِنْ حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى‏» یعنی نیکی به پدر و مادر نشانه‏ی شناخت شایسته‏ی بنده‏ی خداست، زیرا هیچ عبادتی زودتر از رعایت حرمت پدر و مادر مسلمان به خاطر خدا انسان را به رضایت خدا نمی‏رساند(مجلسی، ۷۷/۷۴).

۳.اطاعت از والدین

از مصادیق مهم نیکی به والدین، اطاعت از ایشان است مگر در مواردی که فرزند را به غیر راه الهی و معصیت هدایت و تشویق نمایند(نهج البلاغه، حکمت ۳۹۹، ص ۷۲۴). از پیامبر اکرم(صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله) نقل شده که فرمودند:«العبد المطیع‏ لوالدیه‏ و لربّه فی أعلى علّیّین‏» یعنی بنده‌ای که مطیع پدر و مادر و پروردگارش باشد، روز  قیامت در بالاترین جایگاه است(هندی، ۴۶۷/۱۶).

۴.خشنودی پدر و مادر

خشنودی پدر و مادر بسیار ارزشمند است تا جایی که موجب خشنودی خداوند متعال می‏گردد. پیامبراکرم(صلی‏الله‏علیه‏و‏آله) فرمودند:« من أرضى والدیه فقد أرضى اللَّه و من‏ أسخط والدیه‏ فقد أسخط اللَّه‏»؛ یعنی هر کس که پدر و مادرش را راضی و خشنود کند، خدا را خشنودکرده و هر کس که پدر و مادر خود را به خشم درآورد، خدا را به خشم در آورده است(هندی، ۴۷۰/۱۶).

۵.پرداخت بدهی والدین

فردی که بدهی پدر و مادرش را بپردازد کمک بزرگی به آن‌ها در حفظ حرمت و آبروی ایشان نموده، پس چنین فرزندی نیکوکار نسبت به والدین خود محسوب می‏گردد.

۶.حج گزاردن به نیّت والدین

از مصادیق دیگر نیکی به والدین، حج گزاردن به نیّت ایشان است، به طوری که از رسول خدا(صلی‏الله‏علیه‏و‏آله) نقل شده که فرمودند: کسی که از طرف والدین خود حج انجام دهد یا بدهکاری آن ها را بپردازد، خداوند او را در روز قیامت با نیکان بر‏می‏انگیزد(هندی، ۴۶۸/۱۶).

۷-بر طرف کردن نیاز پدر و مادر

فرد نیکوکار باید نیاز والدین خود را به هر قدری که در توانش است بر طرف نماید تا حرمت و عزّت ایشان  حفظ گردد. راوی از امام صادق(علیه‏السّلام) در مورد قول خداوند: «وبالوالدین‏ إحسانا » سؤال کرد. حضرت فرمودند: «الإحسان‏ أن‏ تحسن‏ صحبتهما، و لا تکلفهما أن یسألاک شیئا مما یحتاجان إلیه‏» یعنی احسان به پدر و مادر این است که رفتارت را با آن ها نیکو کنی و مجبورشان نکنی که چیزی که نیاز دارند از تو بخواهند. (یعنی قبل  از درخواست آنان، نیازشان را بر طرف کنی) (مجلسی، ۷۹/۷۴).

فواید نیکی به والدین

۱-خوش‏رفتاری فرزندانتان با شما

از ثمرات احسان به والدین این است که زمانی که صاحب فرزند شدید، آن ها نیز با شما خوش‏ رفتاری خواهند نمود، به طوری که از امام صادق(علیه‏السّلام) نقل شده که فرمودند:« بَرُّوا آبَاءَکُمْ‏ یَبَرَّکُمْ‏ أَبْنَاؤُکُم‏» یعنی با پدرانتان خوش رفتار باشید تا فرزندانتان با شما خوش رفتاری کنند(باقری وناصری نژاد، ۱۹۴/۱).

۲-طولانی شدن عمر

از فواید نیکی به پدر و مادر به تأخیر افتادن اجل موقت و طولانی شدن عمر انسان است.

۳- افزایش روزی

با احسان به والدین، روزی افراد افزایش می‏یابد، به گونه‏ای که از پیامبر اکرم(صلی‏الله‏علیه‏و‏آله) در این باره نقل شده که فرمودند: کسی که دوست دارد عمرش طولانی و روزیش زیاد شود، پس به پدر و مادرش نیکی کندو صله‏ی رحم به جای آورد(هندی، ۴۷۵/۱۶).

۴-قرار گرفتن زیر سایه‏ی عرش الهی

از امام صادق(علیه‏السّلام) دراین باره نقل شده که فرمودند «بَیْنَا مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ (علیه‏السّلام) یُنَاجِی رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِذْ رَأَى رَجُلًا تَحْتَ‏ ظِلِ‏ عَرْشِ‏ اللَّهِ‏ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ یَا رَبِّ مَنْ هَذَا الَّذِی قَدْ أَظَلَّهُ عَرْشُکَ فَقَالَ هَذَا کَانَ بَارّاً بِوَالِدَیْهِ وَ لَمْ یَمْشِ بِالنَّمِیمَه» یعنی هنگامی که موسی بن عمران(علیه‏السّلام) با پروردگار متعال مناجات می‏کرد، مردی را دید که در زیر سایه‏ی عرش الهی قرار دارد. عرضه داشت: پروردگارا! این چه کسی است که در زیر سایه‏ی عرشت جای دارد؟ خداوند فرمود: این به پدر و مادرش نیکی کرده و قدمی برای سخن‏ چینی برنداشته است(صدوق، ص ۱۸۰).

۵-ورود به بهشت

از مهم‏ترین پاداش نیکی به پدر و مادر و خوش‏رفتاری با ایشان، ورود به بهشت می‏باشد، به گونه‏ای که از امام رضا(علیه‏السّلام) نقل شده که فرمودند: «َ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی‏الله‏علیه‏و‏آله)‏ کُنْ‏ بَارّاً وَ اقْتَصِرْ عَلَى‏ الْجَنَّهِ وَ إِنْ کُنْتَ عَاقّاً فَظّاً فَاقْتَصِرْ عَلَى النَّارِ» یعنی نسبت به پدر و مادر نیکوکار باش تا پاداش تو بهشت باشد، ولی اگر عاقّ آن‏ها شوی جهنمی خواهی بود (کلینی، ۴۹/۴).

نیکی به والدین پس از مرگ آن ها

از پیامبراکرم(صلی‏الله‏علیه‏و‏آله) در این  باره نقل شده که فرمودند: «سَیِّدُ الْأَبْرَارِ یَوْمَ‏ الْقِیَامَهِ رَجُلٌ بَرَّ وَالِدَیْهِ بَعْدَ مَوْتِهِمَا»؛ به این معنی که آقای نیکوکاران در روز قیامت، مردی است که بعد از در گذشت پدر و مادر خود به آنان نیکی کند (مجلسی، ۸۶/۷۴).

امام صادق (علیه‏السّلام) نیز فرمودند: «مَا یَمْنَعُ‏ الرَّجُلَ‏ مِنْکُمْ‏ أَنْ یَبَرَّ وَالِدَیْهِ حَیَّیْنِ وَ مَیِّتَیْنِ یُصَلِّیَ عَنْهُمَا وَ یَتَصَدَّقَ عَنْهُمَا وَ یَحُجَّ عَنْهُمَا وَ یَصُومَ عَنْهُمَا فَیَکُونَ الَّذِی صَنَعَ لَهُمَا وَ لَهُ مِثْلُ ذَلِکَ فَیَزِیدَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِبِرِّهِ وَ صِلَتِهِ خَیْراً کَثِیرا»؛ یعنی چه مانعی دارد که یکی از شما به پدر و مادرش، زنده باشند یا مرده، نیکی کند؟ از طرف آن‏ها نماز بخواند و صدقه بدهد و حج گذارد و برای آن شخص به همان اندازه که به پدر و مادرش ثواب می‏رسد، ثواب داده می‏شود، پس خداوند متعال به واسطه‏ی نیکوکاری و نمازش خیر بسیاری برای او بیفزاید (کلینی، ۲۳۲/۳).

در همین موضوع، ماک‏بن‏ربیع گفت: خدمت پیامبر(صلی‏الله‏علیه‏و‏آله) بودم، مردی از انصار آمد و گفت: ای رسول‏خدا(صلی‏الله‏علیه‏و‏آله) ! آیا بعد از مرگ پدر و مادر، چیزی از حقوق و نیکی به والدین باقی مانده است تا نیکی کنم؟ حضرت فرمودند: بله، چهار وظیفه داری:

۱-نماز و استغفار برای آن ها:  الصلاه علیهما، و الاستغفار لهما؛

۲-وفاکردن به پیمان‏ها و قراردادهای آن‏ها: إِنْفَاذُ عهدهما؛

۳-احترام کردن به دوستان آن‏ها و إکرام‏ صدیقهما

۴- صله‏ی رحم از طرف آن‏ها: و صله الرحم‏ التی‏ لا رحم لک الا من قبلهما.

و این چیزهایی است که بعد از مرگ آن ها بر تو لازم است انجام دهی(باقری و ناصری نژاد، ص ۱۹۷).

هم چنین روایتی از پیامبراکرم(صلی‏الله‏علیه‏و‏آله) در مورداهمیّت زیارت قبور والدین آمده است که فرمودند: «مَنْ‏ زَارَ قَبْرَ وَالِدَیْهِ‏ أَوْ أَحَدِهِمَا فِی کُلِّ جُمُعَه مره غفر الله لَهُ وَ کَتَبَ بِرّاً» یعنی هر کس که قبر پدر  و مادرش یا یکی از آن دو را در هر جمعه یک بار زیارت کند، خداوند او را می بخشد و او را نیکوکار می‏نویسد (هندی، ۴۶۸/۱۶).

در پایان باید بگوییم که حقّ مادر بر فرزند آن قدر زیاد است که فرزند ناتوان از اداء آن می باشد، به گونه‏ای که از پیامبر اکرم(صلی‏الله‏علیه‏و‏آله) سؤال شد: حقّ پدر بر فرزند چیست؟ حضرت فرمودند:«َ أَنْ‏ تُطِیعَهُ‏ مَا عَاش‏» یعنی او را اطاعت کنی، مادامی که زنده است. پس سؤال شد: و حقّ مادر چیست؟ حضرت پاسخ دادند: «هَیْهَات‏هَیْهَات‏» یعنی فرزند قاصر و ناتوان از اداء حقوق مادر است (درویش، ص ۱۴۱).

امید است پس از مطالعه و بهره‏گیری از آیات و روایات گران‏بها  در مورد این دو عزیز زندگی یعنی پدر و مادر موجبات رضایت‏مندی ایشان را فراهم آورده و از این طریق خشنودی خداوند متعال را بدست آوریم.

 

فهرست منابع

۱-قرآن کریم، ترجمه مهدی الهی قمشیه ای، تهران، انتشارات رشیدی، ۱۳۷۵.

۲-نهج البلاغه، ترجمه محمددشتی، قم، نشر امام المنتظر(عج) ۱۳۸۰.

۳-باقری وناصری نژاد، برای تمام خانواده ها، قم، نشرنصایح، ۱۳۸۶. 

۴-حسینی شیرازی، سیدمحمد، تقریب القرآن الی الاذهان، بیروت، دارالعلوم، ۱۴۲۴.

۵-زجاج، ابراهیم، اعراب القرآن، قاهره و بیروت، دارالکتب المصری و دارالکتب البنانی، ۱۴۲۰. 

۶-شبر ، سید عبدالله، اخلاق شبر، ترجمه محمد رضا جباران، قم، نشر هجرت، ۱۳۸۲.

۷-شرح رساله الحقوق امام زین العابدین(ع)، شرح سید طاهر عیسی درویش، بیروت، دارلمکتبه الهلال، ۲۰۰۴م.

۸-طباطبایی، سیدمحمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی،قم، دفتر انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم،۱۳۷۴.

۹- طبرسی، فضل‏ بن‏حسن، ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق رضا ستوده، تهران، نشرفراهانی، ۱۳۶۰.

۱۰- قمی، محمدبن بابویه، امالی شیخ صدوق، ترجمه ی محمدباقرکمره ای، بی جا، نشر کتابچی، ۱۳۷۶.

۱۱-کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ترجمه سیدجوادمصطفوی، تهران، بینا، بی تا، ج ۳؛ ترجمه سیدهاشم رسولی، تهران، بی نا، بی تا، ج ۴.

۱۲-مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، تهران،المکتبه الاسلامیه، ۱۳۸۶.

۱۳-مراغی، احمدبن مصطفی، تفسیرالمراغی، بیروت، داراحیاءالتراث العربی، بی تا.

۱۴-هندی، متّقی، کنز العمال، بیروت، موسسه الرساله، ۱۴۰۵.