فرهنگ عاشورایی در زیارت‏ های شیعی

نگاهی دوباره به زیارت‌نامه‌ی ائمّه‌ی معصومین و محتوای آن‌ها

      ‌*دکتر هادی وکیلی

 

زیارت‏ های ائمّه (علیهم‌السّلام)، تجلّی دین، احیاگر، افشاگر حقایق و مجاهدپرور است و اتصال معنوی با اهل بیت را پی می‌ریزد.

پیش از بررسی جلوه‌ها و نمودهای فرهنگ عاشورایی در متون زیارت‏ های ائمّه‏ی اطهار (علیهم‌السّلام) به چند نکته در این باره اشاره می‌کنیم:

الف: زیارت قبور، اصولاً یک امر فطری است. انسان به لحاظ وجودی متّصل به هم‏نوعان خویش است و در فقدان نزدیکان و دوستان، فطرتاً به زیارت قبور آنان روی می‌آورد. زیارت عامل اتصال انسان زنده به گذشتگان و اتّصال گذشتگان به زمان حال است. چه کسی می‌تواند به انسان عزیز از دست داده‏ای بگوید، نباید هیچ نوع ارتباط و اتّصال روحی با عزیزت داشته باشی! بر این اساس است که پیامبر اکرم (صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله)، به زیارت مادرش می‌رفت و دیگران را به زیارت مردگان امر می‌کرد.

«اسْتَأْذَنْتُ رَبِّی فِی زِیَارَهِ قَبْرِ أُمِّی فَأَذِنَ لِی فَزُورُوا الْقُبُورَ تُذَکِّرُکُمُ الْمَوْت‏» (صحیح مسلم، ۶۵/۳؛ سنن ابی داود، ۲۱۲/۳) آن حضرت هم چندین بار به زیارت قبور شهدا، به ویژه عمویش حمزه رفت و این البتّه به معنای مشروعیت این امر، علاوه بر فطری بودن آن است و چه زیباست که امام حسین (علیه‌السّلام) نیز قیام خود را با زیارت قبر پیامبر (صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله) آغاز کرد.

ب: از نظر مکتب شیعه، زیارت صرفاً یک امر عاطفی نیست، بلکه پیش از آن یک عمل معرفتی است. تأکید بر این امر که کسی امام را در حالی که عارف به حقّ او باشد زیارت کند به ثواب‌های یاد شده در احادیث خواهد رسید، نشان دهنده‏ی این حقیقت است (مفاتیح الجنان، فصل ۴). بدین سان زیارت، بصیرت بخش، معرفت آفرین و سازنده‌ی انسان مکتبی است.

حال پاسخ به این سؤال چندان مشکل نیست که آیا زیارت عامل ایستایی است یا عامل پویایی؟ پاسخ به این سؤال، به محتوای زیارت بستگی دارد. زیارت‏های شیعی (چنان‏که به نمونه‌هایی از آن اشاره خواهد شد) حاوی بار سنگین معرفت، احیاگری، افشاگری و ستم‌ستیزی است.

ج: در فرهنگ شیعی، برای زیارت اولیای خدا آدابی وجود دارد. این آداب خود ادب آموز و سازنده و مقدّمه‏ی عروج است؛ آدابی هم‏چون: طهارت جسم، روزه، غسل، وضو، اذکار توحیدی، آرامش و وقار، اذن دخول و اتّصال معنوی با حجّت و خلیفه‏ی خدا در روی زمین.

د: متون زیارت‏ها عمدتاً آکنده از آیات قرآنی و احادیث نبوی است که حاکی از استحکام و اصالت این زیارت‏ها است. به عنوان نمونه، در زیارت حضرت امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) در روز عید غدیر به حدود سی و شش آیه‏ی قرآن و چهار حدیث نبوی و چهار حدیث علوی تصریح یا اشاره شده است.

هـ: در خصوص زیارت امام حسین (علیه‌السّلام) چند نکته وجود دارد:

نخست آن‏که احادیث در فضیلت زیارت آن حضرت، آن قدر فراوان است که در صحّت آن‌ها جای هیچ شک و تردیدی باقی نمی‌گذارد.

دوم آن‏که نمی‌توان از تأثیر فراوان احادیث فضیلت زیارت امام حسین (علیه‌السّلام) غافل شد. ثواب‌های بی‏شماری که برای یک زائر عارف به حق حسین (علیه‌السّلام) ذکر شده، قطعاً این اثر را بر دوست‏داران او دارد که خود را از دور و نزدیک مقیّد به زیارت آن حضرت بکنند.

سوم آن‏که نظری بر محتوای این احادیث نشان می‌دهد که زیارت امام، صرفاً یک عمل فطری و احساسی نیست، بلکه یک حرکت عمیق مکتبی و سیاسی است. از باب نمونه، به خلاصه‌ی حدیثی از امام صادق (علیه‌السّلام) اشاره می‌کنیم: «ای خداوندی که ما را به کرامت مخصوص گردانیده‏ای… من و برادرانم و زیارت‏کنندگان قبر اباعبدالله الحسین (علیه‏السّلام) را بیامرز، آنان‏که اموال خود را [در راه ما] خرج کرده‏اند و تن‏هایشان را برای اجابت امر ما و خشم بر دشمنان از شهرها خارج کرده‌اند… خداوندا! دشمنان ما بر آنان که به قصد زیارت ما بیرون آمده بودند، خرده گرفتند؛ ولی این امر مانع آنان نشد که از روی مخالفتِ ایشان، آهنگ ما کنند… آن‌گاه حضرت به یکی از شیعیان خود گفت: از ترس هیچ کس زیارت آن حضرت را ترک مکن که هر کس از روی ترس، زیارت را ترک کند، حسرت بسیار می‌برد و آرزو می‌کند که ای کاش آن قدر نزد قبر آن حضرت می‌ماندم تا در آن جا مدفون می‌شدم!…» (مفاتیح‌الجنان، فصل هفتم، مقصد اول، در فضیلت زیارت امام حسین (علیه‌السّلام)).

در نهضت امام حسین (علیه‌السّلام) دو انگیزه‌ی اساسی وجود داشت: نخست این که امام حاضر نبود به بیعت با حاکمی جائر و فاسق تن بدهد و دوم این که می‌دید آداب جاهلی زنده شده و بدعت‌هایی به وجود آمده و سنّت پیامبر و دین الهی نزدیک به نابودی است. با توجّه به این انگیزه‌ها، اهداف امام از این نهضت تا حدودی روشن می‌شود: امام حکومت نامشروع و ستمگر را نمی‌پذیرد، علیه آن قیام می‌کند و نهضتی عمیق و کوبنده را برای احیای دینِ در معرضِ نیستی بر پا می‌کند. دین محمد (صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله) باید زنده و مستقیم بماند و اگر این امر جز به فرو رفتن حسین (علیه‌السّلام) در دریای شمشیرها و نیزه‌ها ممکن نباشد، شمشیرها باید او را در برگیرند.

از این جا به این نکته‏ی بس مهم پی می‏بریم که برخلاف آن‏چه برخی پنداشته‏اند، نهضت امام صرفاً یک حرکت سیاسی ‏ـ‏ انقلابی نیست، بلکه یک حرکت عمیق است که با پشتوانه‏ی مکتب و با هدف احیای آن صورت گرفته است و از این رو باید گفت فرهنگ عاشورا، فرهنگ اسلام ناب محمدی(صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله) است.

حسین (علیه‌السّلام) اولاً احیاگری می‌کند، احیای دینی که همه‏ی شواهد نشان می‌دهد در شرف موت بوده است،  ثانیاً ستم ستیزی می‌کند و اعلام این که براساس فرهنگ عاشورا مرگ با عزّت بهتر از زندگی با ذلّت است.

پس محتوای زیارت‏های امام حسین (علیه‌السّلام) و نیز تمام ائمّه‏ی اطهار (علیهم‌السّلام) ـ که همگی نور واحدند ـ باید متّکی به مکتب و احیاگر آن و ستم‏ستیز و افشاگر باشد و همان روح را در زائر بدمد که در کالبد یاران عاشورایی حسین (علیه‌السّلام) جاری بود.

اینک برآنیم تا به بررسی جلوه‌هایی از حضور این عوامل سه گانه در زیارت بپردازیم.

الف: جلوه‌هایی از محتوای احیاگرانه‏ی زیارت‏ها:

زیارت‏ها در واقع، حاوی یک دوره آموزش اصول اعتقادات ناب اسلامی است. می‌دانیم که اسلام و معارف آن در بعضی از ادوار تاریخ، آن چنان به دست تحریف‏گران دچار تغییر و تحریف شد که از اسلام به جز اسمی باقی نماند و بدعت، جاهلیت و ضلالت، جایگزین سنّت و هدایت شد.

در این شرایط بود که امام، خلیفه‏ی خدا و حافظ دین او، برای احیای دین قیام کرد؛ چنان‏که در زیارت جامعه می‌خوانیم: «حَتَّى یُحْیِیَ اللَّهُ تَعَالَى دِینَهُ بِکُمْ» (مجلسی، ۱۳۱/۹۹). نهضت امام حسین (علیه‌السّلام) دقیقاً در دوره‏ای روی داد که به فرموده‏ی آن حضرت: «فإنَّ السُّنّه قَد أُمیْتَت، وإنَّ البِدعَهَ قَد أُحیِیت‏» (الازدی، ص۲۵). پس امام دست به نهضتی عظیم زد که موجب احیای اسلام ناب محمدی و تفکیک جاودانی اسلام از خلافت جور و غصب گردید؛ آن‏چنان که در زیارت اربعین در مورد هدف قیام می‌خوانیم: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَشْهَدُ أَنَّهُ وَلِیُّکَ وَ ابْنُ وَلِیِّکَ… وَ مَنَحَ النُّصْحَ وَ بَذَلَ مُهْجَتَهُ فِیکَ لِیَسْتَنْقِذَ عِبَادَکَ مِنَ الْجَهَالَهِ وَ حَیْرَهِ الضَّلَالَهِ»؛ خدایا من به راستی گواهی می‌دهم که آن حضرت ولیِّ تو و فرزند ولیِّ تو بود…  خیرخواهی نمود و خون دل خویش را در راه تو داد تا بندگانت را از جهالت، نادانی و حیرتِ گمراهی برهاند (مجلسی، ۳۳۱/۹۸).

اینک با مروری به زیارت‏های ائمّه‏ی اطهار (علیهم‌السّلام) به جلوه‌هایی دیگر از احیای دین در این متون می‌پردازیم:

۱ـ امر به معروف و نهی از منکر:

حکومت‌های جور و تحریف‏گران در کنار این که همواره سعی می‌کرده‏اند احکام، حدود، اصول و فروع دین را به فراموشی بسپارند، یا آن را دگرگونه سازند، این گونه تبلیغ می‌کرده‏اند که ائمّه‏ی اطهار (علیهم‌السّلام) افرادی خارجی و بی دین هستند که حتّی نماز نمی‌خوانند و باید مورد لعن و دشنام قرارگیرند. در این شرایط یکی از زائران امام در زیارت آن حضرت می‌خواند: «أَشْهَدُ أَنَّکَ قَدْ أَقَمْتَ الصَّلَاهَ وَ آتَیْتَ الزَّکَاهَ وَ أَمَرْتَ بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَیْتَ عَنِ الْمُنْکَرِ…» (کافی، ۲۷۰/۴).

این عبارات تقریباً در زیارت تمام ائمّه‏ی اطهار (علیهم‌السّلام) تکرار می‌شود و علاوه بر خنثی کردن تبلیغات دشمنان، موجب جهت‌دهی مسیر زندگی اسلامی زائر می‌گردد.

۲ـ توحید:

زیارت‏ها منابعی بس عمیق و لطیف در تبیین توحید ناب است. چنان که در زیارت امام حسین (علیه‌السّلام) آمده است: «یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ… وَ یَا مَنْ هُوَ أَقْرَبُ إِلَیَّ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ وَ یَا مَنْ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ‏ وَ یَا مَنْ هُوَ بِالْمَنْظَرِ الْأَعْلَى وَ الْأُفُقِ الْمُبِینِ وَ یَا مَنْ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِیمُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى» (مجلسی، ۲۹۶/۹۸).

بنابراین توحید ناب در متون زیارتی شیعه همواره زنده مانده است.

۳ـ نبوت:

زیباترین توصیف‏ها و تجلیل‌ها را درباره‏ی پیامبر اسلام (صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله) باید در زیارت‏ها، به ویژه در زیارت شخص آن حضرت جست که در برگیرنده‏ی معانی بس دقیق و عمیق است.

۴ـ معاد:

وصف معاد در زیارات، گاه آن چنان عینی و ملموس است که تحوّل معنوی عمیقی در زائر ایجاد می‌کند. نمونه‏ی اوصاف قیامت را می‌توان در زیارت پیامبر اکرم (صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله) چنین دید:

«الّلهُمَّ… أَعُوذُ بِکَرَمِ وَجْهِکَ أَنْ تُقِیمَنِی مَقَامَ الْخِزْیِ وَ الذُّلِّ یَوْمَ تُهْتَکُ فِیهِ الْأَسْتَارُ وَ تَبْدُو فِیهِ الْأَسْرَارُ وَ الْفَضَائِحُ وَ…»؛ خداوندا! پناه می‏برم به کرم تو که برپا داری مرا در مقام رسوایی و خواری، روزی که در آن پرده‌ها دریده شود و در آن اسرار و رسوایی‌ها فاش شود (اقبال الاعمال، ۶۰۷/۲).

۵ـ امامت:

در زیارت امامان، طبعاً بحث امامت محوریّت دارد؛ البتّه هم‏چنان که می‌دانیم محوریت تمام امور دین حتّی توحید، با ولایت است. در زیارت جامعه‏ی کبیره می‌خوانیم: «مَنْ أَرَادَ اللَّهَ بَدَأَ بِکُمْ وَ مَنْ وَحَّدَهُ قَبِلَ عَنْکُمْ وَ مَنْ قَصَدَهُ تَوَجَّهَ بِکُمْ… وَ بِمُوَالاتِکُمْ تَمَّتِ الْکَلِمَهُ [لااِلهَ الاّ الله]»؛ هر که خدا را خواهد از شما آغاز کند و هر که او را یگانه جوید تعلیمات شما را بپذیرد و هر که آهنگ او کند به شما رو آورد… و به دوستی شما کلمه‌ی توحید کامل شد.

 ‏امام «محال معرفه الله» و «ارکان لتوحیده» است (زیارت جامعه کبیره). امام ظهور صفات خداست و در زیارات، دارای صفاتی این چنین است: «ثارالله، عین الله، اذن الله، خلیفه الله، باب الله، حبیب الله، حجه الله، یدالله، کلمه الله، حکمه الله، نورالله، سبیل الله…». آری امام نه تنها محور آسیاب دین، بلکه عمود خیمه‏ی هستی است؛ «لَولاَ الحُجَّهَ لَسَاخَت الاَرض بِاَهلِهَا»؛ اگر حجت خدا نباشد، زمین اهل خود را مى‏بلعد و نابود شان مى‏کند (نهج البلاغه، خطبه شقشقیه). در زیارات، از امامان به عنوان ‌هادیان راه هدایت یاد شده‏است؛ بنابراین: «مَنْ أَتَاکُمْ نَجَا وَ مَنْ لَمْ یَأْتِکُمْ هَلَکَ»؛ کسى که به سوى شما آمد نجات یافت و آن که نیامد نابود شد (من لا یحضره الفقیه، ۶۱۳/۲).

۶ـ شفاعت:

شفاعت از مسائلی است که شیعه بدان معتقد است. متون زیارتی شیعه به صراحت بیان می‌کند که امام، عبد صالح خداوند است و به اذن او برخی بندگان را شفاعت می‌کند و البتّه هر بنده‏ای استحقاق شفاعت امام را پیدا نمی‌کند؛ بلکه صرفاً بنده‏ای که معرفت راستین به دین داشته باشد، مطیع اوامر و نواهی خداوند متعال و شیعه، به معنای پیرو نظری و عملی اهل‏بیت(علیهم‏السّلام) باشد، در برخی از گناهانی که از او سر زده، از شفاعت امام بهره‏مند می‌شود. روشن است که این شفاعت خود احیای مرده است؛ احیای کسی است که اگر شفیعی واسطه‌ی بخشیدنش نشود، به خاطر گناه به بن بست و ناامیدی می‌رسد. اینک به دو نمونه از متون زیارتی در این باره اشاره می‌کنیم.

در دعای پس از زیارت عاشورا می‌خوانیم: «یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ أَتَیْتُکُمَا زَائِراً وَ مُتَوَسِّلًا إِلَى اللَّهِ رَبِّی وَ رَبِّکُمَا وَ مُتَوَجِّهاً إِلَیْهِ بِکُمَا وَ مُسْتَشْفِعاً بِکُمَا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِی حَاجَتِی»؛ ای امیرمؤمنان و ای اباعبدالله! آمده‏ام به درگاه شما برای زیارتتان و برای آن که توسّل جویم به درگاه خدایی که پروردگار من و پروردگار شماست و رو کنم به درگاه او به وسیله‌ی شما و شفیع گیرم شما را به نزد خدای تعالی در این حاجتی که دارم.

در زیارت امام حسین (علیه‌السّلام) در شب‌های قدر می‌خوانیم: «أَتَیْتُکَ یَا مَوْلَایَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ زَائِراً عَارِفاً بِحَقِّکَ مُوَالِیاً لِأَوْلِیَائِکَ مُعَادِیاً لِأَعْدَائِکَ مُسْتَبْصِراً بِالْهُدَى الَّذِی أَنْتَ عَلَیْهِ عَارِفاً بِضَلَالَهِ مَنْ خَالَفَکَ فَاشْفَعْ لِی عِنْدَ رَبِّکَ»؛ آمدم به خدمتت ای مولای من، ای فرزند رسول خدا (صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله) برای زیارت با معرفت به حقّ تو، دوست‏دار دوست‏دارانت و دشمن دشمنانت می‌باشم. بینا به راه هدایت و صحیحی که تو بر آن زیستی. عارف به گمراهی هر که مخالف توست. شفیع من باش نزد پروردگارت (مجلسی، ۲۹۳/۹۷).

۷ـ رجعت:

رجعت نیز از دیگر اموری است که علاوه بر استدلال‌های قرآنی و حدیثی پیرامونش، در متون زیارتی هم به آن اشاره شده است و زائر ائمّه‏ی اطهار (علیهم‌السّلام) این جمله را بارها تکرار می‌کند که: «وَ مُؤْمِنٌ بِإِیَابِکُمْ مُصَدِّقٌ بِرَجْعَتِکُمْ مُنْتَظِرٌ لِأَمْرِکُمْ مُرْتَقِبٌ لِدَوْلَتِکُمْ»؛ به بازگشت شما ایمان دارم و رجعت شما را تصدیق می‌کنم. منتظر امر شمایم و منتظر دولت شما هستم (زیارت آل‏یاسین).

ب: جلوه‌هایی از محتوای انقلابی و ستم ستیزانه‏ی زیارت‏ها:

تاکنون دانستیم که زائر امام در متن زیارت‏ها با یک دوره‌ی کامل معارف دینی آشنا می‌شود. اینک به این مطلب می‌پردازیم که در زیارت‏ها علاوه بر معرفت، به محبّت اولیای خدا و بغض به دشمنانشان نیز پرداخته شده است و در کنار این مسائل عاطفی، به ابعاد اجتماعی و سیاسی هم توجّه خاص شده است تا آن‏جا که یک زائر بر اساس این رهنمودها، انسانی ظلم ستیز، انقلابی و خواستار تحوّل جامعه به سوی کمال و حامی مظلومان و دشمن ظالمان پرورش می‌یابد.

در سیره‌ی پیامبر اکرم (صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله) می‌بینیم که آن حضرت بارها به زیارت شهدا، از جمله شهدای جنگ احد و به ویژه عمویشان حضرت حمزه، می‌رفته‏اند. تردیدی نیست که این زیارت یک زیارت مجاهد پرور و تجلیل از مقام شهید و شهادت و جهاد است. جالب آن که امام حسین (علیه‌السّلام) نیز در آغازین مرحله از قیام خویش در مدینه به زیارت پیامبر می‌رود و در سخنانی که در زیارت جدّش می‌گوید، به روشنی به نهضت خود و انگیزه و هدف و حتی نتیجه‏ی آن اشاره می‌کند: «اِن بایَعتُ کَفَرتُ وَ اِن أبَیتُ قُتِلتُ»؛ اگر بیعت کنم کفر ورزیده‏ام و اگر خودداری کنم کشته می‌شوم (مقتل ابی مخنف، ص۱۵).

اینک به چند جلوه از زیارات که حاوی مطلب انقلابی و ستم ستیزانه است می‌پردازیم:

۱ـ نویسندگان کتب زیارت‏ در آداب آن، به ویژه زیارت امام حسین (علیه‌السّلام)، نوشته‏اند: یکی از آداب زیارت «دعای مظلوم علیه ظالم است» (مفاتیح الجنان، بند پانزدهم از آداب زیارت امام حسین(علیه‌السلام)). یعنی مقدمه‏ی زیارت یک زائر این است که ظالم را بشناسد و جرأت لعن و نفرین بر او را پیدا کند.

۲ـ وجود مکرر و فراوان تعابیری هم چون: «اِنّی سِلمٌ لِمَن سَالَمَکُم وَ حَربٌ لِمَن حَارَبَکُم» (زیارت عاشورا) در متون زیارتی قطعاً تأثیری بس عمیق بر زائر دارد تا آن جا که او را به صحنه‏ی مبارزه‏ی قهرآمیز و حتی جنگ علیه کسانی که امام با آن‌ها در جنگ است، می‌کشاند.

۳ـ تولّی و تبرّی: تولّی، دوست داشتن کسانی است که با ستمگران زمان خویش و با نفس ستم در هر زمان مخالف بوده‏اند. دوست داشتن امام کاظم (علیه‌السّلام)، یعنی دوست داشتن بزرگ‏ترین دشمن هارون؛ دوست داشتن کسی که ‌هارون او را به زندان انداخته و نهایتاً به شهادت رسانده‏است. پس حتّی تولّی در بطن خود دارای روح ستم ستیزی است.

در متون زیارت‏ها، یک شیعه بارها و بارها با امام خود بیعت می‌کند و اصرار می‌ورزد که «فَمَعَکُمْ مَعَکُمْ لَا مَعَ عَدُوِّکُم‏» (وسایل الشیعه، ۵۷۹/۱۴). و بر امام حسین (علیه‌السّلام) و دیگر اعضای نهضت درود می‌فرستد، با این عبارت: «السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَیْنَ وَ عَلَى مَنْ سَاعَدَکَ وَ عَاوَنَکَ وَ وَاسَاکَ بِنَفْسِهِ وَ بَذَلَ مُهْجَتَهُ فِی الذَّبِّ عَنْکَ…»؛ درود بر تو ای اباعبدالله‏الحسین! و بر هر کسی که تو را پشتیبانی کرد و کمک نمود و با جانش با تو همدردی کرد و خونش را در راه دفاع از تو نثار کرد. همه‌ی این‌ها محبّت زائر را نسبت به مولایش و راه و مکتب او نشان می‌دهد.

امّا تبرّی از دشمنان اهل‏بیت (علیهم‌السّلام) شاید بیشتر حاوی عنصر ستم‏ستیزی و قیام باشد. تبرّی، بیزاری از دشمنان ائمّه، چه یزید، چه‌هارون، چه متوکّل و چه هر حاکم ظالم دیگر در هر عصری است.

شاید در هیچ متنی به روشنی متون ادعیه و زیارات، به اصل تبرّی پرداخته نشده باشد. اگر یک سوی زیارت‏ها سلام بر امامان است، در سوی دیگر آن لعن و نفرین بر دشمنان و قاتلان آن‌ها می‌باشد. زیارت عاشورا نمونه‏ی بارز متونی است که در آن افزون بر لعن بر قاتل حسین (علیه‌السّلام)، بر قاتلان، کمک کنندگان به قتل، مشایعت کنندگان قاتلان و آنان که اسب‌های آنان را زین کردند و مهار کشیدند و نقاب بستند و مهیّا کردند و حتّی آنان که شنیدند و بدان راضی بودند نیز، لعن فرستاده می‌شود؛ هم چنین از یزید، شمر، عمر سعد و خاندان بنی امیّه به صراحت نام برده می‌شود و مورد لعن قرار می‌گیرند.

در این جا برای بیان جهت‏گیری تبرّی در زیارت‏ها و آشنایی بیشتر با مضامین آن‌ها، دو نمونه را نقل می‌کنیم: «اللَّهُمَّ الْعَنْ أَوَّلَ ظَالِمٍ ظَلَمَ حَقَّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ آخِرَ تَابِعٍ لَهُ عَلَى ذَلِک‏»؛ «اللَّهُمَّ خُصَّ أَنْتَ أَوَّلَ ظَالِمٍ بِاللَّعْنِ مِنِّی» (زیارت عاشورا).

۴ـ در متون زیارت‏ها، ائمّه‏ی اطهار (علیهم‌السّلام) دارای صفاتی هم‏چون اولوالعزم، خلیفه الله فی ارضه، ساسه العباد و… هستند که دقیقاً همان صفاتی است که خلفای اموی و عباسی و دیگر ستمگران غاصب برای خود و تنها برای خود قائل بودند و تبلیغات وسیعی می‌کردند که امامان را فاقد این صفات نشان دهند.

۵ـ در زیارت‏ها، ائمّه‏ی اطهار (علیهم‌السّلام) رسماً به عنوان کسانی که به قسط و عدل عمل می‌کرده‏اند و خواهان و امر کننده به قسط و عدل بوده‏اند معرّفی شده‏اند چنان‏که در زیارت امام علی (علیه‌السّلام) می‌خوانیم: «وَ أَنْتَ الْقَاسِمُ بِالسَّوِیَّهِ، وَ الْعَادِلُ فِی‏الرَّعِیَّه» (زیارت مخصوصه امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) در روز غدیر). و خطاب به امام حسین (علیه‌السّلام) می‌گوییم: «أَشْهَدُ أَنَّکَ قَدْ أَمَرْتَ بِالْقِسْطِ وَ الْعَدْلِ وَ دَعَوْتَ إِلَیْهِمَا» (زیارت مخصوصه امام حسین (علیه‌السّلام) در اول رجب). بر این اساس زائر امام، توفیق درک حکومت امام را از خداوند طلب می‌کند و از او تقاضای خون‏خواهی می‌نماید: «فَأَسْالُ اللَّهَ الَّذِی أَکْرَمَنِی بِمَعْرِفَتِکُمْ وَ مَعْرِفَهِ أَوْلِیَائِکُمْ وَ رَزَقَنِی الْبَرَاءَهَ مِنْ أَعْدَائِکُمْ أَنْ یَجْعَلَنِی مَعَکُمْ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَهِ… وَ أَنْ یَرْزُقَنِی طَلَبَ ثَارِکُمْ مَعَ إِمَامٍ مَهْدِیٍّ ظَاهِرٍ نَاطِقٍ مِنْکُمْ…»؛ «مُنْتَظِرٌ لِأَمْرِکُمْ مُرْتَقِبٌ لِدَوْلَتِکُم‏» (زیارت جامعه).

۶ـ در متون زیارتی شیعه علاوه بر زیارت اهل بیت (علیهم‌السّلام)، زیارت‌هایی درباره‏ی شهدای اسلام و قیام کنندگان علیه ستمگران و خلفای جائر وجود دارد و زائر خطاب به این شهدا و بزرگان می‌گوید: «یا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِیماً». در این جا بخشی از یک زیارت مربوط به شهدا را می‌آوریم: «السَّلَامُ عَلَیْکُمْ یَا أَنْصَارَ اللَّهِ وَ أَنْصَارَ رَسُولِهِ وَ أَنْصَارَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ وَ أَنْصَارَ فَاطِمَهَ وَ أَنْصَارَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ أَنْصَارَ الْإِسْلَامِ» (مجلسی، ۳۳۸/۹۸).

۷ـ هم چنان که قبلاً اشاره شد اگر چه تمام زیارت‏های ائمّه‏ی اطهار (علیهم‌السّلام) دارای مضامین ضدّ جور و ستم است، این مضامین در زیارت‏ها مربوط به امام حسین (علیه‌السّلام) شدّت بیشتری می‌یابد. قابل توجّه آن که در میان آن‏ها بیش از همه تأکید بر زیارت اباعبدالله الحسین شده‏ است.

حرکت امام حسین (علیه‌السّلام) استمرار حرکت و نهضت‌های انبیاست. زیارت وارث و بسیاری دیگر از زیارت‏ها، با سلام بر تمام انبیا به ویژه پیامبران اولوالعزم شروع می‌شود تا این که از طریق پیامبر خاتم به علی و فاطمه و سپس امام حسین (علیه‌السّلام) می‌رسد: درگیری حق و باطل، درگیری نوح (علیه‌السّلام) با ملأ و مترفین، نزاع ابراهیم (علیه‌السّلام) با نمرود، تخاصم موسی (علیه‌السّلام) با فرعون، در قیام امام متجلّی شده است و زائر حسین (علیه‌السّلام)، برخورد او با دشمنانش را به تمام تاریخ و به تمام جبهه‌های نبرد حق و باطل گسترش می‌دهد؛ البتّه معلوم است که او با حرکت عارفانه و عاشقانه‏ی خود مبنی بر زیارت امام حسین (علیه‌السّلام)، خویش را در کدام جبهه قرار می‌دهد.

ج: جلوه‌هایی از افشاگری‌های تاریخی در زیارت‏ها:

وجود جنبه‌های فراوان حقایق تاریخی در متون زیارت‏ها از اهمّیت بسیاری برخوردار است؛ از این رو به جلوه‌هایی از افشاگری‌ها و نقل حوادث و حقایق تاریخی در زیارات می‌پردازیم.

۱ـ حضرت فاطمه (علیهاالسّلام):

اگر فاطمه (علیهاالسّلام) با مظلومیت تمام به شهادت رسید و در شب، غریبانه مدفون شد، اگر تاریخ حتّی کلمه‏ای درباره‌ی فاطمه نگوید، زائر فاطمه او را با صفاتی این چنین سلام و درود می‌گوید: «السَّلامُ عَلَیکِ اَیَّتُهَا الْمَظْلُومَهِ الْمَقْهُورَه الْمَغْصُوبَهِ حَقُّهَا الْمَمْنُوعَهِ إِرْثُهَا الْمَکْسُورَهِ ضِلْعُهَا الْمَظْلُومِ بَعْلُهَا الْمَقْتُولِ وَلَدُهَا»؛ درود بر تو ای صدیقه‏ی شهیده، مظلومه، ای کسی‏که حق او غصب شده، فشار و سختی دیده، مورد قهر قرار گرفته، منع شده‌ی از ارث، پهلو شکسته، بر شوهرش ستم شده، فرزندش شهید گشته.

۲ـ درباره‌ی حضرت علی (علیه‌السّلام):

در زیارت‏ها نکات مهمی آمده که از نظر یک پژوهش‏گر تاریخ دارای اهمّیت فراوان است. نمونه‏ی بارز آن را می‌توان در زیارت امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) در روز عید غدیر و زیارت جامعه‏ی ائمّه المؤمنین و دعای ندبه و زیارت‏‏های «مخصوصه» و «مطلقه»‏ی‏ آن حضرت مشاهده نمود.

به عللی که باید آن را در حوادث نیمه‏ی آغازین قرن اول هجری جست، خلفای جور و پیروان آنان سعی کرده‏اند که بیشترین کتمان‌ها و تحریف‌ها را در زندگانی و سیره‌ی حضرت امیرالمؤمنین علی (علیه‌السّلام) انجام دهند و شاید به همین دلیل است که آن حضرت در یکی از زیارت‏ها با وصف «اول مظلوم» توصیف شده است (زیارت پنجم حضرت امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام)).

احادیث فراوانی که با پول امویان و خیانت برخی از به اصطلاح اصحاب و تابعین جعل شد، از امام علی (علیه‌السّلام) چهره ای زشت و ناروا ساخت. امّا حقیقت را نمی‌توان همواره پنهان نگاه داشت و آنان که در جست و جوی حقیقت بودند به خورشید رسیدند.

در زیارت‏های ائمّه‏ی اطهار (علیهم‌السّلام) شاید درباره‌ی هیچ امامی مانند امام علی (علیه‌السّلام)، افشاگری‌های تاریخی وجود نداشته باشد. زیارت امام در روز غدیر با استناد به حدود چهل آیه‌ی شریفه‌ی قرآن، شاهد مثال خوبی است. در این جا گوشه‏ای از این زیارت را ذکر می‌کنیم: «السَّلَامُ عَلَى الْمَوْلُودِ فِی الْکَعْبَهِ وَ…»، «وَ یَوْمُ الْأَحْزَابِ إِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ...»؛ روز بدر و روز احزاب وقتی که چشم‌ها تیغه کشیدند و دل‌ها به گلوگاه بر آمدند.

«… وَ یَوْمَ أُحُدٍ: إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلى‏ أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْراکُمْ، وَ أَنْتَ تَذُودُ بِهِمُ الْمُشْرِکِینَ عَنِ النَّبِیِّ ذَاتَ الْیَمِینِ وَ ذَاتَ الشِّمَالِ»؛ و روز اُحد، هنگامی که بالای کوه فرار می‌کردند و به هیچ‏کس رو نمی‏آوردند و رسول خدا از پی آنان فریاد می‌زد، در حالی‏که تو گروه‌های مشرکین را از چپ و راست پیامبر می‌راندی. «وَ یَوْمُ حُنَیْنٍ عَلَى مَا نَطَقَ بِهِ التَّنْزِیلُ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً وَ ضاقَتْ عَلَیْکُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ»؛ و روز حنین، بر طبق گفته‌ی قرآن، هنگامی که از بسیاری‏تان، خودبین شدید و سودی برای شما نداشت و زمین با همه‌ی فراخی بر شما تنگ آمد. «وَ یَوْمَ خَیْبَرَ إِذْ أَظْهَرَ اللَّهُ خَوَرَ الْمُنَافِقِینَ، وَ قَطَعَ دَابِرَ الْکَافِرِینَ»؛ روز خیبر هنگامی که خدا سستی منافقان را آشکار کرد و دنباله‌ی کافران را قطع کرد (زیارت امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) در روز غدیر خم).

۳ـ در زیارت‏ها، از حسنین (علیهماالسّلام) به عنوان «إمامَینِ شَهیدَینِ مَظلُومَینِ مَقتُولَین» یاد شده و این عبارات به ویژه در مورد امام حسن (علیه‌السّلام) محل توجّه فراوان است و افشا کننده‏ی شهادت مظلومانه‏ی آن حضرت است.

۴ـ در زیارت‏های مربوط به امام حسین (علیه‌السّلام) نیز حقایق بسیاری درباره‏ی امویان آشکار شده است. می‌دانیم که بنی‏امیّه تلاش فراوانی کردند تا نشان دهند، یزید قصد قتل حسین را نداشته و قاتل حسین، نه یزید که شمر، سنان و عمر سعد بوده‏اند و حتّی حسین قصد بیعت با یزید را داشته است. هدف از این تبلیغات این بود که شیعه پس از حسین (علیه‌السّلام) با دیگر خلفا طریق مسالمت و حتّی تأیید، پیشه کند؛ اما زائر حسین در کنار این تبلیغات حکومت، در زیارت آن حضرت می‌خواند: «فَقَدْ قَاتَلَ کَرِیماً وَ قُتِلَ مَظْلُوماً… فَقَتَلُوهُ بِالْعَمْدِ الْمُعْتَمَدِ...»؛ کریمانه جنگید و مظلومانه شهید شد… او را عامدانه کشتند (مجلسی، ۲۲۵/۱۰۱). «اللَّهُمَّ الْعَنْ یَزِیدَ بْنَ مُعَاوِیَهَ… وَ آلَ أَبِی سُفْیَانَ وَ آلَ زِیَادٍ وَ آلَ مَرْوَانَ وَ بَنِی أُمَیَّهَ قَاطِبَه…» (زیارت عاشورا).

قابل توجّه آن که در زیارت عاشورا می‌خوانیم که بنی امیّه روز عاشورا را جشن می‌گرفته‏اند و مبارک می‌شمرده‏اند؛ هم چنین در این زیارت تصریح شده است که بنی امیّه توسط پیامبر (صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله) لعن شده‏اند.

۵ـ امام سجاد (علیه‌السّلام) نیز، مانند دیگر ائمّه‏ی اطهار (علیهم‌السّلام) به مرگ طبیعی از دنیا نرفته است؛ بلکه به شهادت رسیده است. تلاش حکومت اموی و دیگر تحریف‌گران برای طبیعی جلوه دادن مرگ امام، با این عبارات زیارت‏های ایشان بی نتیجه می‌ماند: «السَّلامُ عَلَیکُم یَابنَ الحُسَینِ الشَّهید، السَّلامُ عَلَیکُم اَیُّهَا الشَّهیدُ وَ ابنُ الشَّهید المَظلُوم»، (زیارت‏های امام حسین (علیه‌السّلام)) هم چنین از عبارت «عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ سَیِّدِ الْعَابِدِینَ الْمَحْجُوبِ مِنْ خَوْفِ الظَّالِمِینَ». در زیارت ائمّه «سُرَّ من رای» را، تا حدّی می‌توان به جوّ سیاسی زمان امام سجّاد (علیه‌السّلام) و میزان اختناق موجود و مبارزات امام پی برد.

۶ـ در زیارت امام موسی کاظم (علیه‌السّلام) که ‌هارون بسیار سعی می‏کرد، رابطه‏ی خود با امام را دوستانه جلوه دهد و مرگ امام را هم طبیعی نشان دهد، می‌خوانیم: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ اَهلِ بَیتِهِ و صَلِّ عَلَى مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ… وَ الْمُضْطَهَدِ بِالظُّلْمِ وَ الْمَقْبُورِ بِالْجَوْرِ وَ الْمُعَذَّبِ فِی قَعْرِ السُّجُونِ… السَّلَامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا الْإِمَامُ الْمَقْتُولُ الشَّهِیدُ…»؛ سلام بر موسی بن جعفر که در فشار و رنج ستم روزگار بود و در تنگنای بیدادگران در قعر زندان‌ها شکنجه می‌شد.

۷ـ درباره‏ی امام رضا (علیه‌السّلام) نیز می‌دانیم که مأمون، خلیفه‏ی زیرک عباسی، تلاش فراوانی می‏کرد که مرگ آن حضرت را طبیعی جلوه دهد تا آن جا که برخی متون تاریخی نیز با او هم‏سویی کرده و مرگ امام را به علت بیماری دانسته‏اند؛ امّا زائر امام رضا در زیارت آن حضرت به صراحت می‌خواند: «السَّلَامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا الصِّدِّیقُ الشَّهِیدُ».

نتیجه:

در مجموع بحث به این نتیجه می‌رسیم که زیارت‏های ائمّه‏ی اطهار(علیهم‌السّلام) دقیقاً تجلّی دین خدا و فرهنگ عاشوراست و هم چنین احیاگر دین، افشاگر حقایق، ستم ستیز و مجاهد پرور است؛ لذا این زیارت‏ها نه تنها عامل ایستایی جامعه و تبدیل تشیّع سرخ به تشیّع سیاه نمی‌شود که خود عامل بقای دین و سرودن حماسه‌های مکرر عاشورایی می‌شود.

این‌گونه است که در انقلاب اسلامی نیز اتّصال معنوی با اهل بیت (علیهم‌السّلام) از طریق زیارت‏ها، دقیقاً در راستای حرکت انقلابی مردم قرار می‌گیرد. مگر نه این است که رهبر کبیر انقلاب، هنگامی که در نجف بودند، هر شب خواندن زیارت جامعه، زیارت عاشورا و امثال آن را بر خود فرض می‌دانست… و مگر نه این است که در جنگ حق علیه باطل در شب‌های عملیات، این زیارت عاشورا و «حَربٌ لِمَن حَارَبَکُم» بود که روح و ایمان رزمنده را بر می‌کشید و به عرش می‌رساند و کسی را قدرت جلوگیری از او نبود… .

آری برای زنده نگه داشتن اسلام و انقلاب و امام، باید سیدالشهداء (علیه‌السّلام) زنده بماند و برای زنده ماندن آن حضرت و فرهنگ عاشواریی‏اش، باید اتصال معنوی با آن امام همواره برقرار باشد و چه وسیله‌ای بهتر از زیارت‏های شریفه‌ای که ائمّه‏ی اطهار خود در اختیارمان نهاده‌اند. پس به زیارت بیشتر رو آوریم.