دانشگاه معارف الهی (قسمت دوم)

شرح زیارت آل یاسین / * استاد رثایی

مقدمه: در شماره‏ی قبل، سخن کوتاهی در باره‏ی زیارت و آثار آن بیان شد و گفتیم آل یاسین، تنها زیارتی است که امام معصوم نحوه‏ی زیارت را خود، برای خود انشاء نموده است. این زیارت، دانشگاهی از معارف حقّه است که انسان را به کمال و حقیقت عبودیت می‏رساند و با مداومت و تکرار آن روح بندگی و تسلیم در او ایجاد می‏شود.

بهترین سرآغاز

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیم‏؛ خداوند، خود کتاب شریفش را با این جمله‏ی نورانی شروع نموده که بهترین سرآغاز است و مؤمنان را چنین آموخته، که در ابتدای کار و پیش از هر گفتار، از نیروی شگفت‏آور آن یاری جویند. اولیای حق نیز به تعلیم خداوند، همیشه سخن و عمل خویش را با آن آغاز می‏کردند؛ رسول خدا^(صلی^‏^الله^‏^علیه^‏^وآله) فرمودند: هر کار مهمّی که با بسم الله آغاز نشود ناقص است و به آخر نرسد(وسایل الشیعه، ج ۴/۱۱۹۴).

امام رضا^(علیه^‏^{السّلام)} می‌فرمایند: إنَّ‏ بِسْمِ‌اللَّهِ‌الرَّحْمنِ‌الرَّحِیمِ‌أقرب‏‌إلى‌اسم‏‌الله‌الأعظم‏ من سواد‌العین إلى‌بیاضها؛ در حقیقت نزدیکی بِسْمِ‌اللَّهِ‌الرَّحْمنِ‌الرَّحِیم‏ به اسم اعظم خداوند، از سیاهی چشم به سفیدی آن بیشتر است(عیون اخبار الرضا،ج ۲/ص۵).

لزوم پیروی از اولیا

«لا لِأَمْرِهِ‏ تَعْقِلُونَ‏ وَ لَا مِنْ‏ أَوْلِیَائِهِ تَقْبَلُون»‏: نه نسبت به امر(خداوند) تعقّل می‏کنید و نه از اولیای او می‏پذیرید. کریم کارش شکایت نیست ولی کار به جایی می‏رسد که حلیم و کریم آل پیامبر^(صلی^‏^الله^‏^علیه^‏^وآله) بعد از بِسْمِ اللَّهِ شکوه می‏کندکه البتّه به نفع ماست. می‏فرماید: ای بندگان خدا شما در امر خدا تعقّل نمی‏کنید. امر به معانی متعدّدی آمده است: امر یا قولی یا فعلی است؛ به عبارت دیگر، تکلیفی یا تکوینی است. قولی و تکلیفی به معنای دستور و خواستن می‏باشد؛ فعلی به معنای کار و فعل است. با توجّه به این معانی، امر پروردگار می‏تواند به معنای اوامر و دستورات الهی باشد و هر چه در آن ها تفکّر و اندیشه شود بر ایمان ما افزوده می‏گردد. معنای دیگری که برای امر شمرده‌اند و آن وجود مقدّس امام زمان^{(عج الله تعالی فرجه الشریف)} است که باید دائماً به یاد او بود و در شناخت حضرتش تعقّل و فکر نمود، چنان‌که خود حضرت به علی‌بن مهزیار می‏فرمایند: نحن‏ أمر الله‏ و جنودُه‏؛ ماییم امر خدا و لشگریان او. (کمال‌الدین، ج ۲/ ۴۶۹) در این عبارت قبل از زیارت، حضرت بقیّه‌الله^(عجل^‏^الله^‏^تعالی^‏^{فرجه الشّریف)} می‌فرمایند: چرا در «امر» امامت تفکّر و تعقّل نمی‏کنید و چرا او را به فراموشی سپرده‏اید و از دلیل‏های عقلی خود در جهت شناخت آن حضرت استفاده نمی‏کنید؛ «لا لِأَمْرِهِ‏ تَعْقِلُونَ‏» اشاره به برهان عقلی دارد.

عقل گواهی می‏دهد که انسان در هیچ زمانی از دلالت و هدایت و تعلیم و تربیت الهی بی نیاز نبوده و نخواهد بود. هر چه مایه‏ی سودمندی و ادامه‏ی زندگی و پیشرفت مردم است، آن را باید در تعالیم الهی و دستورات آسمانی جستجو کرد و از رهنمودهای مربّیان حقیقی انتظار داشت. خداوند به لطف بی‏پایان و رحمت بی‏کران خویش، درهر زمانی هدایتگری برگزیده و مربّی شایسته‏ای تعیین کرده و به مردم معرّفی نموده است و هرگز زمین از وجود حجّت حق خالی نبوده‌است: «وَ لِکُلِِّ‏ قَوْمٍٍ‏ٌ هادٍ» برای هر قومی هدایتگری است(رعد،۷)، مردم نسبت به این مربیّان بزرگوار و هدایت‏گران شایسته و امانتدار بر دو دسته تقسیم گردیده‌اند؛ دسته‏ای به مخالفت و عناد و تمسخر و لجبازی پرداخته و چه بسیار از انبیا و اولیا را به شهادت رساندند و دسته‌ی دیگر که همیشه در اقلیّت بودند به امر حق، تسلیم شده و از اولیای حق پیروی کرده‏اند و به سعادت دنیوی و اخروی رسیده‏اند. ریشه‏ی اصلی هر‌گونه بدبختی و گمراهی همین است که آدمی به راهنمایی مصلحان و خیرخواهان بی اعتنایی کرده، به دل‌خواه خود، یا به تقلید از مفسدان و فریب‌کاران عمل نماید.

درکارهای دنیا مردم به سه گروه تقسیم می شوند؛

گروه اوّل: افرادی هوشمند، با مهارت و کاردان هستند که راه را از چاه می‏شناسند و پیچ و خم‏ها را می‏دانند، نسبت به دیگران هم امانت‌دار و دل‌سوز هستند.

گروه دوّم خود مهارت ندارند. امّا سعی می‏کنند از تجربه‏ها و راهنمایی‏های گروه اوّل پیروی کنند و تخلّف ننمایند.

گروه سوم، نه خود مهارت دارند و نه از افراد ماهر و کارآزموده می‏پرسند. آیا جز این است که این گروه همیشه در عرصه‏های زندگی شکست خورده و دو گروه دیگر پیوسته کامیاب و موفّق می‏باشند؟

هیچ کس، از پیش خود چیزی نشد هیچ آهن، خنجر تیزی نشد

هیچ حلوایی، نشد استاد کار تا که شاگرد شکر ریزی نشد

البتّه همه می‏دانند که در هر کار -ریز و درشت، دنیا و آخرت- شناخت صحیح و مهارت و خُبرگی کامل مربوط به اولیای خداست و چنین نیست که امور دنیا و عمران و سیاست و تدبیر آهن را از افراد یا احزاب انتظار داشته باشیم و تعالیم دین را تنها به امور معنوی و اخلاقی و اخروی محدود بدانیم؛ بلکه دنیا و آخرت با هم و مربوط به هم هستند.

خداوند می‌فرماید: «وَ کُنْتُمْ أَزْواجاً ثَلاثَهً، فَأَصْحابُ الْمَیْمَنَهِ ما أَصْحابُ الْمَیْمَنَهِ، وَ أَصْحابُ الْمَشْئَمَهِ ما أَصْحابُ الْمَشْئَمَهِ، وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ، أُولئِکَ الْمُقَرَّبُون»‏؛ و شما سه گروه باشید(یکی) اصحاب یمین(راستان و سعادتمندان) که چه قدر حالشان نیکو است و (دیگری) اصحاب شمال و چپ (اهل شومی و شقاوتمندی) که چه قدر احوالشان بد و ناخوشایند است و (یکی هم) سابقین که از همه جلوترند؛ اینان در حقیقت مقرّبان درگاه الهی هستند(واقعه۷/۱۱). چنان که می‏بینید عدّه‏ای به عنوان سابقین هستند که خداوند اینان را پیشوای مردم قرار داده و الگوی بشر ساخته تا در همه‏ی امور به آنان اقتدا کنند. کسانی که در مسیر سابقین گام بر‏می‏دارند اصحاب یمین هستند و به همان نسبت که پیروی کنند در دنیا و آخرت سعادتمند و رستگار خواهند بود، گروه سوم: بر خلاف فرامین سبقت‏گیرندگان رفتار می‏کنند و چون منکر مقام مسئولیّت سابقین هستند کافر نامیده می‏شوند و یا این که به زبان و به صورت ظاهر آنان را تصدیق می‌کنند ولی در دل قبول ندارند که منافق خوانده می‏شوند یا این که از شناخت سابقین دور افتاده و بی‏بهره مانده‏اند که ضالّ و گمراه می‏باشند. به همین جهت امام عصر^(عجل^‏^الله^‏^تعالی^‏^{فرجه‌الشریف)} در مقدّمه‌ی زیارت با هشدار و تأکید، با لحنی گلایه‏آمیز می‏فرمایند: نه امر خدا را در‌می‏یابید و می‏فهمید نه از اولیای او می‏پذیرید؛ یعنی، باید به فرمان اولیای خدا گوشِ دل بسپارید و در عمل به دستوراتشان بکوشید تا رستگار شوید و مثل آن‏هایی نباشید که از حجّت باطن، یعنی عقل استفاده نکرده و امر پروردگار را نشناختند و آن قدر در جهل فرو رفته‏اند که حتّی از اولیای خدا هم حقیقت امر را قبول نمی‏کنند و از آن‌ها اطاعت نمی‏نمایند.