طاهره رحیمزاده
«یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُوا کُتِب عَلَیْکمُ الصیَامُ کَمَا کُتِب عَلى الَّذِینَ مِن قَبْلِکمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ»؛ ای کسانی که ایمان آورید روزه بر شما واجب شده همانگونه که بر کسانی که قبل از شما بودند مقرّر شده بود، شاید پرهیزگار شوید (بقره/۱۸۳).
بر هر مسلمانی واجب است که به احکام دین علم داشته باشد تا در عمل، دچار لغزش و خطا نشود و اعمالی درست و بر پایهی نظر شرع انجام دهد.
یکی از مسائلی که اغلب مردم با آن مواجهند، احکام مسافر است. از آنجا که در گذشته وسایل نقلیه مانند امروز نبوده و مسافرت کمتر انجام میشده، احکام مسافر نیز تا این حد مورد ابتلای مردم نبوده است، امّا امروزه تقریباً عموم مردم با این موضوع روبرو هستند. عمدهترین مسائل مطرح شده در این رابطه عبارتند از روزهی مسافر، مسافرت قبل از ظهر، مسافرت بعدازظهر، رسیدن مسافر به وطن قبل از ظهر، زمان افطار، فراموشی بطلان روزهی مسافر، گرفتن روزهی قضا در سفر، گرفتن روزهیِ نذری در سفر، مسافت شرعی، حکم نماز و روزهی دانشجویان و معلّمان و کارکنان در سفر، روزه گرفتن بچّهها، روزهی مریض.
روزهی مسافر
– مسافری که باید نمازهای چهار رکعتی را دو رکعت بخواند، نباید روزه بگیرد و مسافری که نمازش را تمام میخواند مثل کسی که شغلش مسافرت است یا سفرش سفر معصیت است باید روزهی واجب را نیز بگیرد (همهی مراجع، توضیح المسائل مراجع، م۱۷۱۴).
– مسافرت در ماه رمضان اشکال ندارد ولی اگر برای فرار از روزه باشد مکروه است (همان، م۱۷۱۵).
– کسی که نمیداند روزهی مسافر باطل است (جاهل به حکم است)، اگر در سفر روزه بگیرد و در بین روزه مسأله را بفهمد روزهاش باطل میشود و اگر تا مغرب (موقع افطار) نفهمد روزهاش صحیح است (همان، م۱۷۱۹).
مسافرت قبل از ظهر
سؤال: اگر روزهدار قبل از ظهر سفر کند روزهاش چه حکمی دارد؟
– باطل است (مشهور فقها، توضیحالمسائل مراجع، م۱۷۲۱).
– آیتالله سیستانی: بنابر احتیاط واجب نمیتواند روزه بگیرد خصوصاً اگر از شب نیّت سفر داشته باشد (همان).
– آیتالله زنجانی: اگر از شب نیّت سفر داشته، باطل است (همان) امّا اگر از شب در فکر سفر نباشد روزهاش صحیح است (همان).
مسافرت بعدازظهر
سؤال: اگر روزهدار بعدازظهر به مسافرت برود روزهاش چگونه است؟
تمام فقها: روزهاش صحیح است (همان).
رسیدن مسافر به وطن قبل از ظهر
سؤال: اگر مسافر قبل از ظهر به وطن یا جایی که قصد دارد ده روز بماند برسد روزهاش چگونه است؟
تمام فقها: اگر چیزی که روزه را باطل میکند انجام نداده روزهاش صحیح است (همان، م۱۷۲۲).
زمان افطار مسافر
سؤال: شخص روزهدار در حال رفتن به مسافرت هنگام خارج شدن از منزل چه موقع افطار کند؟
۱- هنوز از حد ترخّص (جایی که نه صدای اذان شهر را در آنجا بشنویم و نه دیوارهای شهر را ببینیم) نگذشته است، نباید افطار کند و اگر افطار کرد هم قضا و هم کفّاره دارد.
۲- از حد ترخّص گذشته است: الف) بعدازظهر خارج شده است مانند صورت قبلی است یعنی نباید افطار کند و اگر افطار کرد هم قضا و هم کفّاره دارد.
ب) قبل از ظهر خارج شده است: بیشتر فقها مانند حضرت امام فرمودهاند: میتواند افطار کند ولی بعضی از فقها مانند آیتالله زنجانی شرط کردهاند در صورتی میتواند افطار کند که از شب قبل تصمیم مسافرت داشته باشد وگرنه بایستی هم آن روز را روزه گرفته و هم قضا کند (سیر و سفر در اسلام، محمد وحیدی، ص۱۳۵).
رسیدن مسافر به وطن و یا محلّ اقامت در بعدازظهر
سؤال: اگر روزهدار بعدازظهر به وطن یا جایی که قصد ده روز دارد برسد روزهاش چه حکمی دارد؟
تمام فقها: روزهاش باطل است (توضیحالمسائل مراجع، م۱۷۲۳).
فراموشی بطلان روزه ی مسافر
سؤال: حکم مسافری که فراموش کرده روزهی مسافر باطل است چیست؟
تمام فقها: روزهاش باطل است (عروه الوثقی، فصل شرایط صحت الصوم، امر پنجم).
گرفتن روزهی قضا در سفر
سؤال: آیا میشود روزهی قضا را همانند نماز قضا در سفر انجام داد؟
خیر، روزه باطل است مگر این که در سفر قصد ده روز بکند در این صورت روزهی قضا میتواند بگیرد (جزوهی جامعهالزهرا قم، احکام روزه مسافر، ص۲۲).
گرفتن روزه نذری در سفر
سؤال: آیا روزهی نذری را میتوان در سفر انجام داد؟
خیر باید در نذر شرط شده باشد که در سفر هم اگر باشد آن را انجام دهد و یا در فلان تاریخ هر کجا که باشد آن را انجام دهد (همان، ص۲۰).
مسافت شرعی
سؤال: مقدار مسافت شرعی چند کیلومتر است؟
آیات عظام امام، مقام معظّم رهبری، صافی گلپایگانی، نوری همدانی: مسافت شرعی تقریباً ۵/۲۲ کیلومتر است.
آیتالله مکارم شیرازی: مسافت شرعی تقریباً ۵/۲۱ کیلومتر است.
آیات عظام سیستانی و وحید خراسانی: مسافت شرعی تقریباً ۲۲ کیلومتر است (توضیحالمسائل مراجع، م۱۲۷۲- منهاج الصالحین، م۸۸۴).
حکم نماز و روزهی دانشجویان، سربازان، معلّمان و کارمندان
* اساتید و دانشجویان، در صورتی که بیش از ده روز با قصد اقامت در محل درس و تدریس میمانند، تکلیف نماز و روزهشان چیست؟
تمام فقها: برای اینگونه افراد نماز، تمام و روزه، صحیح است.
تبصره: در صورتی که از ابتدا به طور جد قصد ماندن ده روز داشته باشند و بعد از خواندن یک نماز چهار رکعتی، به دلیلی تصمیم به بازگشت به وطن بگیرند، نماز و روزهی آنها در محلّ تحصیل کامل خواهد بود (پرسش و پاسخهای دانشجویی، ج۱۷، احکام روزه، ص۳۸).
حکم نماز و روزهی دانشجوی مسافر
*دانشجویان، سربازان، معلّمان و کارمندانی که به جهت تحصیل، سربازی و یا شغل خود هفتهای یک روز یا بیشتر به مسافت شرعی ۴۵ کیلومتر سفر میکنند حکم نماز و روزهی آنها چیست؟
– مقام معظّم رهبری: در فرض سؤال، دانشآموزان و سربازان ودانشجویان در دوران آموزش حکم مسافر را دارند. امّا معلمان و کارمندان و سربازان در غیر دورهی آموزشی که برای شغل سفر میکنند در غیر سفر اوّل نمازشان تمام و روزهشان صحیح است (جزوهی جامعه الزهرا، روزهی مسافر).
– آیتالله مکارم شیرازی: هرگاه هفتهای حدّاقل سه روز در مسافرت باشند نماز و روزهی آنها تمام است. (همان).
– آیتالله سیستانی: اگر مجموعاً ده روز در ماه مسافر باشند برای مدّت شش ماه متوالی از یک سال نمازشان در همهی مسافرتها تمام است و اگر هشت روز در ماه باشد به احتیاط واجب هم شکسته بخواند و هم تمام (همان).
– آیتالله صافی گلپایگانی: نمازشان را باید تمام بخوانند و روزه بگیرند در سفر شغلی و تحصیلی امّا در غیر آن نمازشان شکسته است (رساله، م۱۳۲۵، ص۲۶۵).
*حکم نماز و روزهی دانشجوی مسافر در سفر اوّل چیست؟
– حضرت امام و مقام معظّم رهبری: نماز شکسته است و روزه صحیح نیست (پرسش و پاسخ دانشجویی، ج۱۷، ص۴۱).
– آیتالله سیستانی: باید در ماه اوّل احتیاط کند یعنی نماز را شکسته و تمام بخواند و اگر روزه گرفت آن را قضا کند (منهاج الصالحین، ج۱، ص۲۸۴).
– آیتالله مکارم: باید در چند سفر اوّل احتیاط کند یعنی نماز را شکسته و تمام بخواند و اگر روزه گرفت آن را قضا کند (استفتائات، ج۲، ص۲۸۴).
– آیتالله وحید خراسانی: در ماه اوّل و دوم باید احتیاط کند یعنی نماز را شکسته و تمام بخواند و اگر روزه گرفت آن را قضا کند (پرسش و پاسخ دانشجویی، احکام روزه مسافر، ج۱۷، ص۴۱).
– آیات عظام نوری همدانی و صافی گلپایگانی: باید نماز را شکسته بخواند و روزه صحیح نیست (جامع الاحکام، نماز مسافر).
حکم روزه گرفتن بچّهها
* برای دختر بچّهها در سنّ ۹ سالگی روزه گرفتن مشقّت دارد آیا میتوانند به خاطر ضعف و ناتوانی روزه نگیرند، تکلیف آنان چیست؟
– مقام معظّم رهبری: صرف ضعف و ناتوانی مجّوز برای نگرفتن روزه نیست مگر آن که در حرج و مشقّت واقع شود که در این صورت میتواند افطار کند.
– آیتالله سیستانی: اگر ضرری نداشته باشد و حرج و مشقّت غیر قابل تحمّل نباشد باید روزه بگیرد.
– آیتالله مکارم: در صورتی که خوف بیماری باشد یا مشقّت زیاد داشته باشد روزه را ترک کنند و به جای هر روز یک مد طعام در صورت توانایی به فقیر بدهند.
– آیتالله صافی گلپایگانی: در فرض سؤال مشقّت به عسر و حرج یا خوف عرض مرض باشد میتوانند افطار نمایند و بعد از زوال عذر قضای آن را به جا آورند (مسائل جدید از دیدگاه علما و مراجع، ج۳، ص۱۰۸-۱۰۷).
روزهی مریض
* دکتری مریض را از روزهگرفتن منع میکند ولی خود شخص میداند روزه برایش ضرر ندارد چه باید بکند؟
– مقام معظّم رهبری: اگر میداند که روزه ضرر ندارد باید روزه بگیرد.
– آیات عظام سیستانی، مکارم شیرازی، صافی گلپایگانی: باید روزه بگیرد (همان، ج۲، ص۱۴۰-۱۳۹).
روزهی بیمار با علم به ضرر
*اگر بیمار با علم و اعتقاد به ضرر روزه گرفت ولی کشف شد که ضرر نداشته حکمش چیست؟
– مشهور فقها: اگر روزه بگیرد صحیح نیست و باید پس از ماه رمضان آن را قضا کند.
(عروه الوثقی، شرایط صحت روزه، امر ششم- تحریر الوسیله قول در شرایط صحت الصوم، مسأله۱- جزه جامعه الزهرا، احکام روزه).
