دی ان ان evoq , دات نت نیوک ,dnn
جمعه, 24 آبان,1398

وحدت در آموزه‌هاي قرآن كريم (قسمت سوم)


وحدت در آموزه‌هاي قرآن كريم  (قسمت سوم)

رفتارهاي وحدت گرايانه

استاد شایسته خوی

 

در قسمت قبل مراسم حج و عمره یکی از نمودهای وحدت میان مسلمانان معرفی شد که در بُعد عبادی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی نقش مهمی را در همگرایی مسلمانان ایفا می‌کند. در این قسمت با نگاهی بر آموزه‌های فرهنگی اسلام به تأثیر آن در وحدت اشاره خواهیم کرد.

الف. زیارات

زیارت قبور بزرگان صالح خدا مورد توجه قرآن کریم است، مانند مسجدی که بر غار اصحاب کهف بنا شد که این مسجد با توصیه‌ی مؤمنان آن زمان بنا شد: «قَالَ الَّذِينَ غَلَبُواْ عَلىَ أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيهِم مَّسْجِدً»(کهف/‌21)؛ «[سرانجام] كسانى كه بر كارشان غلبه يافتند گفتند حتماً بر ايشان معبدى بنا خواهيم كرد».

دلیل دیگر بر جواز زیارت قبور صالحین آیه‏ ای است که پیامبر اکرم(ص)… را از قبور منافقان نهی می ‏کند: «وَ لَا تُصَلِّ‏ عَلىَ أَحَدٍ مِّنهم مَّاتَ أَبَدًا وَ لَا تَقُمْ عَلىَ‏ قَبرِهِ إِنهُّمْ كَفَرُواْ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ مَاتُواْ وَ هُمْ فَاسِقُونَ»(توبه/ 84)؛ «و هرگز بر هيچ مرده‏اى از آنان نماز مگزار و بر سر قبرش نايست چرا كه آنان به خدا و پيامبر او كافر شدند و در حال فسق مردند». این آیه در نکوهش متخلفان از جهاد نازل شده است و خداوند آنان را در ردیف کافران قرار داده و به دلیلی که در حال گناه نفاق بودند، (ر.ک: ابن‌عربی احکام‌القرآن، ج2، ص990؛ طباطبایی، المیزان، ج9، ص 486) بر پیامبر(ص)… جایز نیست که بر جنازه‏شان نماز گزارد یا بر مزارش بایستد، مفهوم آیه این است که ایستادن بر مزار صالحان پیامبر… خدا به خصوص نبی مکرم اسلام(ص)… … و اهل بیت(ع)‰ ایشان جایز است. کسانی که زیارت آنان در زمان حیات و ممات به موجب آیه‌ی مودت واجب است: «قُل لَّا أَسَلُكمُ‏ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فىِ الْقُرْبى»(شوری/ 23)؛ «بگو به ازاى آن [رسالت] پاداشى از شما خواستار نيستم مگر دوستى خويشاوندان». پاداش رسالت حضرت ختمی مرتبت ابراز محبت عمیق قلبی به اهل بیت(ع)… ایشان است و فایده‌ی این محبت در واقع به محبّ باز می‏ گردد؛ زیرا با ایجاد ارتباط عاطفی زمینه‏ های تربیتی بسیاری چون الگوگیری، اطاعت و... فراهم می‏شود.

مودت مذکور در آیه، عام و مطلق است و اختصاص به بعضی از اهل بیت(ع) ندارد و همه‌ی زمان‏ ها را شامل می‏شود چه در حیات و چه پس از ممات آنان. به این دلیل و به استناد روایات نبوی بسیاری، مسلمانان همه ساله پیش یا پس از مناسک حج و عمره به زیارت مرقد نبی اکرم(ص)… و پنج تن از اهل بیت(ع) ایشان: حضرت فاطمه(س)ƒ، ائمه‌ی‌ هدی حسن بن علی، علی بن الحسین، محمد باقر و جعفر صادق(ع) و مراقد سایر صحابه و تابعین صالح در بقیع می‏روند. در طول سال شاهدیم که صف دراز مسلمانان اعم از شیعه و سنی پشت نرده‏ های بقیع و زیارت از راه دور تحریم‏ هایی وهابیت را ناشنیده می ‏انگارند.

زیارت جمعی حاجیان یاد نبی مکرم اسلام(ص)…… و اهل بیت(ع)‰ را که از عوامل مشترک وحدت اسلامی ‏اند، زنده نگه می ‏دارد. ابراز مودت مسلمانان از صدر اسلام تاکنون به خاندان نبوت در حیات و ممات ایشان از امور مسلم بوده و تاریخ حقایق بسیاری را ثبت کرده است از جمله:

- محبت به پنج تن آل عبا(ع) (رک. فضائل الخمسه، هر سه جلد) یا عیادت زنان صحابه از حضرت فاطمه(س)ƒ پس از حوادث سقیفه و غصب فدک و اصرار مسلمانان برای شرکت در تشییع جنازه‌ی آن حضرت.

- شرکت همه‌ی مسلمانان حتی مخالفان سیاسی اهل بیت(ع)‰ در تشییع جنازه‌ی امام حسن(ع)†.

- شرکت همه‌ی مردم مدینه و خالی شدن مسجد النبی در تشییع جنازه‌ی امام علی بن الحسین(ع)† و حتی در تشییع جنازه‌ی امام حسن عسکری(ع)†، زیارت مستمر و توسل علمای اهل سنت در قرن 4 در مدارس علمی بغداد به مراقد امام کاظم و جواد(ع)‰.

- تشرف بسیاری از زائران اهل سنت به حرم امام علی بن موسی الرضا(ع)† در عصر کنونی.

پس بر علمای شیعه و سنی است که با بالا بردن میزان معرفت مردم به اهل بیت(ع)‰ و تشویق آنان به زیارت مراقد معصومان(ع) ‰ عمل به آیه‌ی مودت را در همه‌ی جوامع اسلامی فراگیر سازند.

ب. دعای خیر برای برادران دینی

دعا ساده ‏ترین و دائمی ‏ترین و سریع‏ ترین راه ارتباط انسان با خداست. مقدمات، شرایط و عبادات خاصی ندارد، حتی لازم نیست بر زبان آورده شود. نزدیک‏ترین حالت بنده به خداست: «وَ إِذَا سَأَلَكَ عِبَادِى عَنىّ‏ فَإِنىِّ قَرِيبٌ  أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ»(بقره/186)؛ «هرگاه بندگان من از تو در باره من بپرسند [بگو] من نزديكم و دعاى دعاكننده را به هنگامى كه مرا بخواند اجابت مى‏ كنم». ارزش اعتقادی دعا همه‌ی سطح عبادات است و تارک آن مستحق خلود در جهنم است: «ادْعُونىِ أَسْتَجِبْ لَكمُ‏ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبرُونَ عَنْ عِبَادَتىِ سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ»(غافر/60)؛ «مرا بخوانيد تا شما را اجابت كنم در حقيقت كسانى كه از پرستش من كبر مى ‏ورزند به زودى خوار در دوزخ درمى ‏آيند». دعای بنده مهم‏ترین عامل توجه خدا و اقبال رحمت و هدایت اوست: «قُلْ مَا يَعْبَؤُاْ بِكمُ‏ رَبىّ‏ لَوْ لَا دُعَاؤُكُمْ»(فرقان/77)؛ «بگو اگر دعاى شما نباشد پروردگارم هيچ اعتنايى به شما نمى ‏كند».

خداوند متعال همان‏طور که به دعا توصیه می‏ کند، دعاهای بسیاری را چه از ابتدا و چه با نقل دعای بندگان صالح و مرضی‏اش به مؤمنان می ‏آموزد، از جمله دعاهای قرآنی که وحدت را تقویت می‏کند دعای خیر مؤمنان برای هم‏کیشان گذشته و حال و آینده‌ی خود است. دعای خیر در واقع برخاسته از اخوت و مودتی است که مؤمنان با یکدیگر دارند و این برادری را فراتر از عصر خود توسعه می‏ دهند، مؤمنان چنان‏که قرآن می ‏فرماید: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ»(حجرات/10)؛ «در حقيقت مؤمنان با هم برادرند». و به یکدیگر مهر می‏ ورزند: «محَّمَّدٌ رَّسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلىَ الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنهُمْ»(فتح/ 29)؛ «محمد… پيامبر خداست و كسانى كه با اويند بر كافران سختگير [و] با همديگر مهربانند». و این محبت آنان را وادار به هرگونه خیرخواهی اعم از ایثار: «وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ مِن قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَلَا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِّمَّا أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَن يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»(حشر/‌‌9‌)؛ «و [نيز] كسانى كه قبل از [مهاجران] در [مدينه] جاى گرفته و ايمان آورده‏اند هر كس را كه به سوى آنان كوچ كرده دوست دارند و نسبت به آن‌چه به ايشان داده شده است در دل‌هايشان حسدى نمى‏ يابند و هر چند در خودشان احتياجى [مبرم] باشد آن‌ها را بر خویش مقدم مى ‏دارند و هر كس از خست نفس خود مصون ماند ايشانند كه رستگارانند».

صلح و آشتی و دوری از کینه‏ توزی: «وَالَّذِينَ جَاؤُوا مِن بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِّلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَؤُوفٌ رَّحِيمٌ»(حشر/ 10)؛ «و [نيز] كسانى كه بعد از آنان [=مهاجران و انصار] آمده ‏اند [و] مى‏ گويند پروردگارا بر ما و بر آن برادرانمان كه در ايمان آوردن بر ما پيشى گرفتند ببخشاى و در دل‌هايمان نسبت به كسانى كه ايمان آورده‏اند [هيچ گونه] كينه‏ اى مگذار؛ پروردگارا! راستى كه تو رئوف و مهربانى».

عفو و گذشت: «وَ الَّذِينَ يجْتَنِبُونَ كَبَئرِ الْاثمْ‏ وَ الْفَوَاحِشَ وَ إِذَا مَا غَضِبُواْ هُمْ يَغْفِرُونَ»(شوری/ 37)؛ «و كسانى كه از گناهان بزرگ و زشتكاري‌ها خود را به دور مى ‏دارند و چون به خشم درمى ‏آيند درمى گذرند».  امر به معروف و نهی از منکر: «وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ»(توبه/ 71)؛ «و مردان و زنان با ايمان دوستان يكديگرند كه همدیگر را به كارهاى پسنديده وا‌مى ‏دارند و از كارهاى ناپسند باز مى ‏دارند».

دعا خالصانه‏ ترین خیرخواهی است چرا که در خفا و از اعماق دل برمی‏خیزد و از خالق یکتا مسألت می‏ شود. دعای خیر جدای از موضوع آن همگرایی قلبی را که رکن دوم وحدت به شمار می‏آید، ایجاد می‏کند. از جمله دعاهای مؤمنان برای برادران دینی خود موارد ذیل است:

1- طلب آمرزش و صفای دل: از رفتار نیک مهاجران در صدر اسلام دعای خیر برای انصار است: «وَ الَّذِينَ جَاءُو مِن بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَ لِاخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْايمَانِ وَ لَا تجَعَلْ فىِ قُلُوبِنَا غِلاًّ لِّلَّذِينَ ءَامَنُواْ رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَّحِيم»(حشر/10)؛ «و [نيز] كسانى كه بعد از آنان [=مهاجران و انصار] آمده ‏اند [و] مى‏گويند پروردگارا بر ما و بر آن برادرانمان كه در ايمان آوردن بر ما پيشى گرفتند ببخشاى و در دل‌هايمان نسبت به كسانى كه ايمان آورده‏ اند [هيچ گونه] كينه‏ اى مگذار پروردگارا راستى كه تو رئوف و مهربانى».

خداوند پس از توصیف انصار به ایمان و مهرورزی و ایثار به مهاجران، گروه‏ مهاجر را به دعای خیر برای انصار توصیف می‏ کند.

2- رهایی از دوزخ: از نشانه‏ های پرهیزکاران طلب آمرزش و نجات از دوزخ برای خود و دیگران است: «الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا إِنَّنَا ءَامَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَ قِنَا عَذَابَ النَّار»(آل عمران/ 16)؛ «همان كسانى كه مى‏ گويند پروردگارا ما ايمان آورديم پس گناهان ما را بر ما ببخش و ما را از عذاب آتش نگاه دار».

3- درخواست رحمت: از نشانه‏ های بندگان مؤمن خدا درخواست آمرزش و رحمت برای یکدیگر است. «إِنَّهُ كاَنَ فَرِيقٌ مِّنْ عِبَادِى يَقُولُونَ رَبَّنَا ءَامَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَ ارْحمْنَا وَ أَنتَ خَيرُ الرَّاحِمِينَ»(مؤمنون/ 109)؛ «در حقيقت دست ه‏اى از بندگان من بودند كه مى‏گفتند: پروردگارا ايمان آورديم بر ما ببخشاى و به ما رحم كن [كه] تو بهترين مهربانى».

4- درخواست دفع شر کافران: «رَبَّنَا لَا تجَعَلْنَا فِتْنَةً لِّلَّذِينَ كَفَرُواْ»(ممتحنه/ 5)؛ «پروردگارا ما را وسيله‌ی آزمايش [و آماج آزار] براى كسانى كه كفر ورزيده ‏اند مگردان».

5- تمامیت نور: «يَقُولُونَ رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَ اغْفِرْ لَنَا » (تحریم‌/ 8)؛ «مى ‏گويند پروردگارا نور ما را براى ما كامل گردان و بر ما ببخشاى».

6- درخواست شریعت سمحاء: از صفات مؤمنان درخواست قوانینی سهل و در حد توان و اغماض از فراموشی و اشتباهات است: «رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَ لَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلىَ الَّذِينَ مِن قَبْلِنَا  رَبَّنَا وَ لَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِه»(بقره/286)؛ «پروردگارا، اگر فراموش كرديم يا به خطا رفتيم بر ما مگير، پروردگارا، هيچ بار گرانى بر (دوش‏) ما مگذار؛ همچنان‌كه بر (دوش‏) كسانى كه پيش از ما بودند نهادى‏. پروردگارا، و آن‌چه تاب آن نداريم بر ما تحميل مكن‏».

7- درخواست پیروزی بر کافران: «... أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرين»(بقره/ 286)؛ «سرور ما تويى‏؛ پس ما را بر گروه كافران پيروز كن».

8- دافع انحراف و فساد عقیده: «رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَ هَبْ لَنَا مِن لَّدُنكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنتَ الْوَهَّاب» (آل‌عمران/‌8)؛ «[مى‏گويند] پروردگارا! پس از آن‌كه ما را هدايت كردى دل‌هايمان را دست‌خوش انحراف مگردان و از جانب خود رحمتى بر ما ارزانى دار كه تو خود بخشايشگرى».

9- پاداش و نیکی دنیا و آخرت: «رَبَّنَا ءَاتِنَا فىِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَ فىِ الاَخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنَا عَذَابَ النَّار»(بقره/ 201)؛ «پروردگارا در اين دنيا به ما نيكى و در آخرت [نيز] نيكى عطا كن و ما را از عذاب آتش [دور] نگه دار».

و صدها دعای خیر دیگر که مؤمنان برای خود و دیگران می‏خواهند. این دعا دل‏ها را به یکدیگر نزدیک و اعتقاد توحیدی را تقویت می ‏کند.

ج.  فضایل اخلاقی فردی

بدیهی است که علت اصلی بسیاری از عداوت‏ها و اختلافات به فرموده‌ی قرآن کریم جهل و رذایل اخلاقی چون حسادت، بد‌گمانی، جاه‌طلبی، خیانت، بخل و... است که قرآن کریم تنها چاره را در تهذیب نفس و توبه و انابه به سوی خدا می‏ داند: «وَ نَفْسٍ وَ مَا سَوَّئهَا* فَأَلهَمَهَا فجُورَهَا وَ تَقْوَئهَا* قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّئهَا* وَ قَدْ خَابَ مَن دَسَّئهَا»(شمس/ 7 - 10)؛ «سوگند به نفس و آن كس كه آن را درست كرد، سپس پليدكارى و پرهيزگارى‏اش را به آن الهام كرد، كه هر كس آن را پاك گردانيد قطعاً رستگار شد، و هر كه آلوده‏ اش ساخت قطعاً درباخت». و نیز «وَ تُوبُواْ إِلىَ اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَ الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكمُ‏ تُفْلِحُون»(نور/31)؛ «اى مؤمنان همگى [از مرد و زن] به درگاه خدا توبه كنيد اميد كه رستگار شويد».

 د. فضایل اخلاقی اجتماعی

انسان موجودی اجتماعی است و از ابعاد مادی و روانی به هم‏نوعان خود وابسته است. ادامه‌ی حیات و ادامه‌ی نسل بدون دیگران امکان‏ پذیر نیست. جوامع نیز این‏گونه ‏اند؛ لذا برای بقای جوامع رفتارهای اجتماعی همگرا ضروری است و از دیدگاه قرآن کریم جامعه‌ی مسلمین هم به این نوع رفتارها نیازمند است و جامعه‌ی اسلامی را به رفتارهای زیر توصیه می‏کند:

تعاون: «وَتَعَاوَنُواْ عَلَى الْبرِّ وَالتَّقْوَى وَلاَ تَعَاوَنُواْ عَلَى الإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ»(مائده/ 2)؛ «در نيكوكارى و پرهيزگارى با يكديگر همكارى كنيد و در گناه و تعدى دستيار هم نشويد».

اخوت و برادری: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ»(حجرات / 10)؛ «در حقيقت مؤمنان با هم برادرند پس ميان برادرانتان را سازش دهيد».

مودت: «مُّحَمَّدٌ رَّسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاء عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاء بَيْنَهُمْ»(فتح/ 29)؛ «محمد… پيامبر خداست و كسانى كه با اويند بر كافران سختگير [و] با همديگر مهربانند».

صلح و آشتی: «وَإِن طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا»(حجرات/ 9)؛ «و اگر دو طايفه از مؤمنان با هم بجنگند ميان آن دو را اصلاح دهيد».

عدالت: «وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ»(حجرات/ 9)؛ «و عدالت كنيد كه خدا دادگران را دوست مى‏دارد».

رسیدگی به نیازمندان: «الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَوةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكَوةَ»(مائده/ 55)؛ «همان كسانى كه نماز برپا مى‏دارند و زكات مى‏دهند».

 از این رو بر مسئولان فرهنگی و سیاسی جوامع اسلامی  است که با توجه به قرآن، امکانات ایجاد وحدت را فراهم نمایند.

 

منابع

* قرآن کریم.

1. ابن عربی، احکام‌القرآن، ج 2، نرم افزار جامع التفاسیر، قم، مؤسّسه تحقیقاتی-کامپیوتری نور.

2. طباطبایی، سیّد محمّد حسین، تفسیر المیزان، ترجمه‌ی سيّد محمّد باقر موسوى همدانى، قم، انتشارات اسلامى جامعه‏ ى مدرسين حوزه‌ی علميه، 1374.

3. حسینی فیروز آبادی، مرتضی، فضائل الخمسة من الصحاح الستة، تهران، دارالکتب الاسلامیه، بیتا.

شماره نشریه:  شمیم نرجس شماره 30


تعداد امتیازات: (0) Article Rating
تعداد مشاهده خبر: (822)

نظرات ارسال شده

هم اکنون هیچ نظری ارسال نشده است. شما می توانید اولین نظردهنده باشد.

ارسال نظر جدید

نام

ایمیل

وب سایت

تصویر امنیتی
کد امنیتی را وارد نمایید: