دی ان ان evoq , دات نت نیوک ,dnn
ﺳﻪشنبه, 28 خرداد,1398

رفتارهاي وحدت گرايانه (قسمت اول)


رفتارهاي وحدت گرايانه (قسمت اول)

  

 وحدت در آموزه‌هاي قرآن كريم با تأکید بر عبادات جمعی(قسمت‌اول)سیده منوره شایسته‏ خوی

وحدت به معناي يكي شدن و يك‌پارچگي در اعتصام به حبل الله و احساس اخوّت دینی مسلمانان جهان است و عملكردي كه به وحدت بيانجامد رفتاري وحدت‌گرايانه خوانده‌مي‌شود. قرآن‌كريم بر وحدت اسلامي تأكيد بسيار دارد و بدين منظور چگونگي وحدت را به مسلمانان آموزش مي‌دهد. بخشي از اين آموزه‌ها مربوط به فرهنگ رفتاري است كه بايد در هر سه جانب ارتباط با خدا، خود و جامعه نمودار گردد؛ مانند دعاها، تعميم دعاي خير چون: درخواست آمرزش، دفع بلا و... دلي پاك از كينه و عداوت، و نیز عبادات جمعي چون: نماز جماعت، جمعه، اعياد، عبادات همزمان چون حج و روزه‌ی رمضان، و رفتار با خود که همان تهذیب نفس در دو جانب: پرهيز از رذايل اخلاقي‌اي كه باعث قطع روابط اجتماعي مي‌گردد؛ چون: حسادت، بدگماني، استهزاء، غيبت،‌ خيانت، پيمان‌شكني، بخل... و در مقابل آراستگي به كمالات اخلاقي‏ای كه پيوندهاي اجتماعي را تقويت مي‌كند مانند: خيرخواهي، حسن ظن، مهرورزي، صداقت، امانت‌داري، وفاي به عهد و رفتارهايي كه در جامعه منتهي به وحدت مي‌شوند عبارتند از: تعاون، نظارت اجتماعي، عدالت اجتماعي، پرهيز از نزاع و درگيري، پيوند برادري و... .

مقاله‌ي حاضر كه در موضوع خود بديع است تلاش دارد طي دو قسمت با روش توصيفي و تحليلي ضمن تأكيد بر قرآن و بهره‌مندي از تفاسير و منابع حديثي رفتارهاي وحدت‌گرايانه را برشمرد و با نگاه به چالش‌هاي فراروي وحدت جوامع كنوني مسلمان، سعي بر كاربردي كردن موضوع دارد.

 الف. ارتباط با خدا

1- نقش عبادات جمعي

عبادات چه واجب و چه مستحب عمل مشترك همه‌ی مسلمين است و از اين جهت عامل وحدت آن‌ها به شمار مي‌آيد؛ اما اگر به صورت جمعي يا در محل مشترک و ویژه‌ی گردهمايي مسلمين انجام شود وحدت آنان را عملي مي‌سازد. عبادات جمعي مورد تأكيد و توجه قرآن كريم و سنت معصومين‰ علیهم السلام بوده است كه به نمونه‌هايي از آن مي‌پردازيم:

 ·           نمازهای جماعت

1.1. نماز جماعت یومیه

نماز عبادتي هميشگي و با ماهيتي جمعي است، حتي اگر فرادا خوانده شود؛ چرا كه نمازگزار رو به قبله‌ی مشترك مي‌كند و بر اصول اعتقادي مشترك تأكيد مي‌كند و با تلاوت سوره‌ی فاتحه كه بخش واجب هر نماز است همه‌ی مؤمنان را مورد توجه قرارمي‌دهد و همبستگي خود را در استقامت بر صراط مستقيم و برائت از ضالّين و مغضوبين (يهود و نصاري) اعلام مي‌دارد و با سلام آخر محبت خود را به آنان ابراز مي‌کند.

اما اگر به جماعت و به خصوص در مسجد خوانده‌شود ماهيت جمعي آن از قوّه به فعل و از نظري به عملي تحوّل مي‌يابد.

نماز جماعت فرمان خدا به پيروان اديان توحيدي است كه به مريم بنت عمران فرمود: «يَا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ» (آل عمران/43) خداوند پس از دعوت بني اسرائيل به ايمان به قرآن، فرمان مي‌دهد تا در نماز جماعت شركت كنند: «وَأَقِيمُواْ الصَّلاَةَ وَآتُواْ الزَّكَاةَ وَارْكَعُواْ مَعَ الرَّاكِعِينَ»(بقره/43) فقهاي فريقين هم به استناد آيه‌ی اخير به استحباب نماز جماعت فتوا داده‌اند.(طباطبايي، رياض المسائل، ج4، ص201) امام خميني(ره) آن را مستحب مؤكّد و از عوامل وحدت به شمار آورده‌اند. (تبیان 15، ص 86)

هسته‌ی امت اسلامي با نخستين نماز جماعت سه نفره نبي اكرم صلی الله علیه و آله و سلم…، علي‌‌بن‌ابيطالب  علیه السلام † و خديجه كبريƒ  علیها السلام شکل گرفت و مخالفت مشركان با اسلام از همين جا آغاز شد.

 

نماز جماعت، خود نوعي تمرين بر وحدت قولي و فعلي و پيروي از رهبر واحد است که‌ اعتقاد توحيدي و آوازه‌ی اسلام را جهاني مي‌سازد و هيچ عذري براي مردم جهان در اعراض از توحيد باقی نمي‌گذارد و روحيه‌ی تعاون و همياري در امور نيك را تقويت مي‌كند. امام رضا†  علیه السلام با اشاره به اين فلسفه فرمودند: «اِنَّما جُعِلَتِ الْجَماعَةُ لِئَلَّا یَكُونَ الْاِخْلاصُ وَ التَّوْحیدُ وَ الْاِسْلامُ وَ الْعِبادَةُ للَّهِ اِلَّا ظاهِراً مَكْشُوفاً مَشْهُوراً» نماز جماعت قرار داده شده است، تا اخلاص و یگانگى و اسلام و عبادت براى‏خداوند آشكار، باز و ظاهر باشد. (حر عاملی، وسايل الشيعه، ج8، ص287)

 

در مقابل ترك بدون عذر نماز جماعت و عدم حضور در مسجد به منزله‌ی ترك نماز تلقي شده است.

پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم… فرمودند: «لا صلوة لمن لا يصلّي في المسجد مع المسلمين الا من علة» (همان) و امام صادق  علیه السلام آن را به منزله‌ی خروج از ايمان دانسته‌اند: «من خلع جماعه المسلمين خلع ربقه الايمان من عنقه». (همان)

 

علي رغم فاصله گرفتن اكثر قريب به اتفاق امت اسلام از منابع دانش رسول خدا… صلی الله علیه و آله و سلم و مفسران حقيقي قرآن، عترت رسول… صلی الله علیه و آله و سلم كه پيامدهاي ناخوشايند علمي و تاريخي و مذهبي بسياري به بار آورده و باعث تفرّق مسلمين شده است؛ اما اهل بيت طهارت‰ علیم السلام  همواره شيعيان را از باب تقيّه‌ی مداراتي يا خوفي به شركت در نماز جماعت و ساير مشاركت‌هاي اجتماعي فرامي‌خواندند. (همان، ص301) و چنين نمازگزاري را چون رزمنده‌ی در حال آماده باش در صف اول جنگ دانسته‌اند. امام صادق† علیه السلام به اسحاق بن عمار فرمودند: «صَلِّ مَعَهُمْ فَإِنَّ الْمُصَلِّيَ مَعَهُمْ فِي الصَّفِّ الْأَوَّلِ كَالشَّاهِرِ سَيْفَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ» (همان)

 2.1. نماز جمعه

نماز جمعه كه ماهيت و صورتي جمعي دارد، به استناد قرآن واجب است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِي لِلصَّلَاةِ مِن يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ» (جمعه/9) فقهاي فريقين نیز جداي از اختلاف در فروعات آن اجماعاً به استناد آيه‌ی فوق و سنت نبوي آن را واجب مي‌دانند. (محمد جواد مغنيه، الفقه علي المذاهب الخمسه، ج1، ص120)

این نماز نظر به وجوب دو خطبه‏ی آن كه مشتمل بر انذار و تبشير (همان، ص121) و بيان مشكلات جامعه اسلامي و ارائه‌ی راه حل‌هاست نقش بارزتري در وحدت دارد.

محتواي خطبه عوامل اعتقادي و اخلاقي وحدت مسلمانان جهان را كه توحيد،‌ نبوت و تهذيب نفس و تقواست، تقويت می‌کند و زنده نگاه مي‌دارد. خطيب پس از حمد و ثناي الهي و درود بر پيامبر اكرم… صلی الله علیه و آله و سلم و اهل بيت او مردم را با عنوان بندگان خدا خطاب و به تقوا و اطاعت از فرامين او فرا مي‌خواند و پس از آن بايد به مسائل و مشكلات روز جامعه‌ی خود و نيز جهان اسلام بپردازد. امام خميني(ره) درباره‌ی محتواي خطبه‌هاي نماز جمعه فرمودند: «مردم را در خطبه‌هاي نماز به وظايف خطيري كه دارند آشنا سازید و از توطئه‌هاي دشمنان اسلام و مملكت آگاه كنيد و به اتحاد و وحدت كار دعوت نماييد». (تبیان 15، ص 104)

در زمان ما كه استعمار نوين غرب با حمايت از نظريه پردازان ملحد امپرياليسم خود چون برنارد لوئيس اقدام به تسلط جدید خود بر مسلمانان كرده است، اهميت تحول در خطبه‌هاي نماز جمعه آشكار شده است؛ چرا كه این نظریه پرداز ملحد مسلمانان را مردمي وحشي و بي‌فرهنگ و غير قابل تأديب معرّفي كرده و طرح تقسيم خاورميانه و شمال آفريقا را به چندين كشور يك ميليون نفري مطرح کرده تا غرب بتواند با تسلط بيشتر بر آنان به مسخ فرهنگي‌شان بپردازد. (فتح، شهاب الدین، تجزیه کشورهای اسلامی، طرحی از برنارد لوئیس، پایگاه خبری اسلام تو دی) سياست‌مداران جهان‌خوار غرب با ابزار جنگي و بيانيه‌هاي بين‌المللي خودساخته چون حقوق بشر و با كمك احزاب مسلمان و غيرمسلمان وابسته و رؤساي حكومت‌هاي دست نشانده اقدام به اجراي آن طرح شوم كرده و با طرق گوناگون چون سركوب و مصادره بيداري اسلامي كشورها، ترويج دموكراسي، آزادي با تعريف غربي و بر مباني لائيك و... انتخابات مردمي را در جهت تجزيه‌ی كشورها سوق‌مي‌دهند.

ائمّه‌ی جمعه و جماعات بايد با بيدار ساختن مردم و آگاه كردن آنان از اهداف شوم غرب، آنان را در جهت ايجاد وحدت مذهبي و سياسي سوق دهند. اين مراسم عبادي بايد از طريق رسانه‌ها ترويج و با شركت هر چه بيشتر مردم با شكوه گردند.

 3.1. نماز اعياد و نقش عيد

نماز جمعي ديگر، نماز عيد فطر و قربان است كه به استناد سنت نبوي صلی الله علیه و آله و سلم… واجب يا مستحب مؤكّد است. در دو خطبه‌ی هر نماز طرح موضوعات روز جهان اسلام و ايجاد وحدت ضروري است. اين علاوه بر نقش وحدت ساز خود روزهاي عيد است كه در آن‌ها با ذكر تكبير و حمد و شكر بر اعتقاد توحيدي تأكيد مي‌شود. قرآن كريم درباره‌ی ذكر روز عيد فطر مي‌فرمايد: «وَلِتُكْمِلُواْ الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُواْ اللّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ» (بقره/185) درباره ی ذكر روز عيد قربان نيز مي‌فرمايد: «كَذَلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ»(حج/37) تكبير مسلمين در اين روزها اظهار شادي و رضايت جمعي از خداوند بر هدايت به شريعت اسلام است.

 

مقام معظم رهبري آيت الله خامنه‌اي درباره‌ی نقش اعياد اسلامي مي‌فرمايد: «عيد اسلامي دو جهت دارد كه يك جهت آن توجه به خدا و معنويت و ديگر جهتش، تجمع همه‌ی مسلمين حول يك محور واحد است». (علی داستانی بیرکی، انسجام اسلامی در بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی، ص 147)

وجه ديگر وحدت در اين دو عيد، وجه تعاون اقتصادي است، چرا كه در هر دو كمك‌ها و كرامت‌هاي اقتصادي براي ارتقاي زندگي مستمندان و تكريم همگان با پرداخت زكات فطره و توزيع گوشت قرباني وجود دارد: چنان كه قرآن كريم درباره‌ی قرباني مي‌فرمايد:

«فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ»(حج/36) زكات فطره چه به معناي پاك‌سازي بدن باشد چه به معناي عامل رشد بدن، گرايش به وحدت را تقويت مي‌كند؛ زيرا روزه دار پس از يك ماه تحمل گرسنگي و نحيف كردن بدن خود و نيز تمرين حسّ همدردي با مستمندان در روز عيد عامل رشد بدن خود را در نمو بدن فقرا مي‌بيند نه درخوردن بيشتر؛ و در تفسير دوم روزه دار پس از يك ماه تمرين تقوا و طهارت روح با پرداخت زكات فطره آخرين مرحله‌ی پاكي را در احساس مسئوليت نسبت به فقرا مي‌جويد.

 ·           عبادات همزمان

عبادات ماه رمضان

قرآن كريم به سه عامل وحدت در ما ه رمضان اشاره دارد: روزه، نزول قرآن و شب قدر. در آيه‌ی 185 سوره‌ی بقره مي‌فرمايد: «شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِيَ أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِّنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ... » و در سوره‌ی قدر مي‌فرمايد: «إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن كُلِّ أَمْرٍ سَلَامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ».

روزه‌ی ماه رمضان به اجماع فقهاي فريقين واجب و ضروري دين است. و فلسفه‌ی وجوب آن تقوا و نيز ايجاد احساس گرسنگي مشترك ميان فقير و غني و در نتيجه انگيزش حس مسئوليت اجتماعي در طبقه‌ی غني است. امام صادق علیه السلام† فلسفه‌ی مساوات را در روزه چنين مي‌فرمايد: «انما فرض الله الصيام ليستوي به الغني و الفقير». (شیخ صدوق، من لایحضر الفقیه، ج 2، ص 43)

 

عامل دوم وحدت، قرآن كريم است كه به اعتقاد مفسّران فريقين نزول دفعي و مجموع قرآن در شب قدر واقع شده است (مجمع البيان، ج7 و كبير،ج30، ذيل‌سوره‌قدر) و هيچ مسلماني شك ندارد كه كتاب قرآن منشور هدايت و سعادت همه‌ی مردم جهان است. «هدي للناس» قرآن نه تنها خود، عامل وحدت است بلكه راهكارها و زمينه‌هاي ايجاد وحدت اسلامي را نیز ارائه مي‌كند. «و بينات من الهدي و الفرقان» قرآن فارق ميان دو چيز حق و باطل است. اسلام حق و كفر، باطل است: «إِنَّ الدِّينَ عِندَ اللّهِ الإِسْلاَمُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوْتُواْ الْكِتَابَ إِلاَّ مِن بَعْدِ مَا جَاءهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ وَمَن يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللّهِ فَإِنَّ اللّهِ سَرِيعُ الْحِسَابِ». (آل عمران/19)

عامل سوم وحدت، شب قدر است. همه‌ی مسلمين بر عظمت شب قدر و فرصت استثنايي آن آگاهند و جداي از اختلافات فرعي در تعيين زمان آن بين شب‌هاي 21 و 23 كه اغلب عقيده‌ی شيعه بر آن است و نيز شب 27 كه به اعتقاد اهل سنت است (فضل طبرسی، مجمع البیان، همان جا؛ فخرالدین رازی، تفسیر كبير، همان‌جا) در اصل وجود آن اختلافي نيست. البته طبق روايات شيعه زمان دقيق آن، مجهول است تا شب‌هاي بيشتري از اين ماه به تهجد بگذرد و بر اساس روايتي هر شب ماه رمضان احتمال دارد شب قدر باشد و نيز به استناد برخي روايات شيعي، شب 27 و 30 ماه رمضان عظمت شب قدر را دارد. (شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان، باب اعمال شب قدر)

بنابراين پيروان هر دو فرقه‌ی سنّي و شيعه مي‌توانند به اميد نيل به فيض شب قدر هر سه شب 21 و 23 و 27 را به تهجد بگذرانند و مجالس احيا را مشترك برگزار كرده و ادعيه‌اي چون قرآن بر سر گرفتن، دعای مجير، جوشن كبير و... را به طور جمعي زمزمه كنند.

رفتارهاي وحدت‌گرايانه ‏اي كه در خطبه‌ی شعبانيه‌ی نبي اكرم… صلی الله علیه و آله و سلم در خصوص ماه مبارك رمضان بيان شده چون تلاوت قرآن، كمك به مستمندان، تحسين تعاملات اجتماعي، اطعام، نمازهاي مستحب و... همه مورد تأييد فريقين بوده و بحمد الله رؤسا و رهبران كشورهاي اسلامي در آستانه‌ی ماه رمضان از طريق رسانه‌ها آن را براي مردم خود نقل مي‌كنند و با اين كار تصوير واحدي از اين كشورها به جهان منعكس مي‌شود.

 

منابع

*قرآن كريم.

1. حر عاملی، وسايل الشيعه، قم، مؤسّسه‌ی آل‌بيت‰ علیم السلام، 1403.

2. داستانی بیرکی، علی، جهان اسلام از دیدگاه امام خمینی، تبیان 15و19، تهران، مؤسّسه‌ی نشر و تنظیم آثار امام خمینی، چ4، 1391.

3. فخرالدین رازی، تفسیر كبير، بيروت، دارالاحياء التراث العربي، 1417.

4. صدوق، من لایحضر الفقیه، تصحيح: محمد‌جواد غفاري، تهران، نشر صدوق، 1367.

5. طباطبايي علي، رياض المسائل، قم، الجماعه المدرسين في الحوزة العلميه مؤسّسة النشر الاسلامي، 1404.

6. طبرسی فضل بن حسن، مجمع البیان، مصحح هاشم رسولي و فضل‌الله طباطبايي‌يزدي، تهران، ناصر خسرو، 1372.

7. فتح، شهاب الدین، تجزیه‌ی کشورهای اسلامی، طرحی از برنارد لوئیس، پایگاه خبری اسلام تو دی.

8. عباس قمی، مفاتیح الجنان، مشهد، به نشر، 1386.

9. مغنیه، محمد جواد، الفقه علی المذاهب الخمسه، بيروت، دارالتيار الجديد دار الجواد، بي‌تا.

10. نجفی محمد حسن، جواهر الكلام فی شرح شرایع الاسلام، تهران، مكتبه‌الاسلاميه، 1367.

شماره نشریه:  شمیم نرجس شماره 28


تعداد امتیازات: (1) Article Rating
تعداد مشاهده خبر: (630)

نظرات ارسال شده

هم اکنون هیچ نظری ارسال نشده است. شما می توانید اولین نظردهنده باشد.

ارسال نظر جدید

نام

ایمیل

وب سایت

تصویر امنیتی
کد امنیتی را وارد نمایید: